Yazmanın Tek Bir Nedeni Yok

Murathan Mungan (Seçki): Yazıhane

Murathan Mungan’ın hazırladığı Yazıhane seçkisinden hareketle

Bu Yazıda

Yazma gerekçemizi tek cümleye sığdırmak zorunda mıyız? Murathan Mungan’ın hazırladığı Yazıhane’nin açtığı sorudan hareketle, yazma isteğinin değişen nedenlerini düşüneceğiz. Mungan’ın önsözündeki belirsizlikle George Orwell’ın yazma dürtülerine getirdiği ayrımı yan yana okuyacağız. Bir yazarın kendisi hakkında anlattıklarıyla metninde yaptığı tercihlerin ilişkisine bakacağız. Son bölümde büyük bir yazarlık bildirisi hazırlamadan, elimizdeki tek metnin neden yazılmayı beklediğini araştıran kısa bir deneme var.

“Niçin yazıyorsunuz?” sorusuna hazırlanmış bir cevap vermek kolaylaşıyor zamanla. Kendimizi ifade etmek için. Hatırlamak için. Sesini duyuramayanların sesini duyurmak için. Her cümlenin bir karşılığı olabilir. Yine de yazdığımız bütün metinleri bunlardan birinin içine yerleştirmeye kalktığımızda, bir şeyler dışarıda kalıyor.

Bir akşam öfkeyle başladığımız yazının ertesi sabah komik bir ayrıntıya dönmesi mesela. Unutmamak için tuttuğumuz notta, yıllardır yanlış hatırladığımızı fark ettiğimiz bir olay. Kimseye göstermeyeceğimiz bir sayfada bile cümlenin sesini düzeltmek için harcadığımız on dakika.

Yazma nedenimiz, yazı ilerlerken de yer değiştirebilir.

Bir Seçkinin Açık Bıraktığı Soru

Yazıhane, Murathan Mungan’ın hazırladığı ve ilk kez Haziran 2003’te Metis’ten yayımlanan bir seçki. Mungan’ın önsözünün ardından Giorgio Manganelli, George Orwell, Eugène Ionesco, Roland Barthes, Manès Sperber, Elias Canetti, Ursula K. Le Guin, Peter Handke, Marguerite Duras ve Hanif Kureishi’nin metinleri geliyor. İçindekiler, yazma sorusunun farklı adlarla ve seslerle dolaşıma girdiğini gösteriyor; bu listeyi tek başına bütün metinlerin ayrıntılı yorumu yerine kullanamayız.[1]

Metis’in erişime açtığı önsöz parçasında Mungan, yazma nedenini eksiksiz açıklayabilme beklentisine mesafeyle yaklaşıyor. Başka yazarların cevaplarını merakla okuma hâli sürüyor; aranan kesin cevap ise her seferinde ele geçmiyor. Bu belirsizlik, soruyu sormayı anlamsızlaştırmıyor. Soruyla kurduğumuz ilişkiyi değiştiriyor.[2]

Bir yazarın masasına bu gözle yaklaşınca, açıklama yapmakla açıklamayı tamamlamak arasındaki farkı görebiliyoruz. Yazmak için güçlü bir nedenimiz olabilir. O nedeni bütünüyle bildiğimizden emin olmak zorunda değiliz.

Orwell’ın Dört Dürtüsü

Seçkide yer alan Orwell’ın “Niçin Yazıyorum?” başlıklı denemesinin İngilizce aslı, Orwell Foundation’da açık erişimde. Orwell, geçimini sağlama ihtiyacını ayrı tutarak düzyazı için dört büyük dürtü sayıyor: Benliğin öne çıkma isteği, estetik heyecan, tarihsel kayıt arzusu ve geniş anlamıyla politik amaç. Bunların yazardan yazara, hatta aynı kişinin hayatı boyunca farklı ağırlıklar taşıyabileceğini belirtiyor.[3]

Bu ayrımın verimli yanı, yazma isteğini saygın bir tek gerekçeye indirmemesi. Beğenilme arzusuyla dünyaya ilişkin kaygı aynı kişide bulunabilir. Sözcüklerin sesinden haz almak, bir haksızlığı kaydetme isteğini geçersiz kılmaz. Kendi karışık nedenlerimizi hemen temize çekmeye çalışmadan incelemek mümkün hâle geliyor.

Yine de bu dört başlığı bütün yazarlığı açıklayan bir çizelgeye çevirmemeliyiz. Orwell’ın denemesi, belirli bir insanın kendi geçmişiyle ve döneminin siyasal koşullarıyla hesaplaşmasını da taşıyor. Bizim hayatımızın ayrıntıları onun listesine tam oturmayabilir.

Nedenimiz Metinde Görünüyor mu?

Bir anıyı unutmamak için yazdığımızı söyleyelim. Metin, hatırladığımız kişiden çok kendi incinmişliğimiz üzerinde duruyorsa bu açıklamayı yeniden düşünebiliriz. Belki kaydetmek kadar hesaplaşmak da istiyoruzdur. Belki metnin sesini sertleştiren, henüz kendimize söylemediğimiz bu ikinci istektir.

Ya da okuru ikna etmek amacıyla başladığımız bir deneme, bir soruyu açık tutabildiği yerde güçlenebilir. İlk amacımıza sadakat, yazının bulduğu şeyi görmemizi engellememeli.

Bu yüzden yazma gerekçemizi tartışırken yalnız kendimiz hakkında kurduğumuz cümlelere bakmak yetmeyebilir. Metinde kimi konuşturduğumuza, hangi bilgiyi sakladığımıza, hangi sahneyi uzun tuttuğumuza da bakabiliriz. Bir gerekçenin metindeki izi, bazen onun adından daha açıklayıcıdır.

Başkasının Cevabını Ödünç Almadan

Sevdiğimiz bir yazarın çalışma nedenini öğrenmek, kendi masamız için de bir dil bulmamızı sağlayabilir. Burada ince bir tehlike var. Açıklamanın güzelliği bizi öylesine etkileyebilir ki kendi deneyimimize uymasa bile onu benimseriz. Hayatımızı önce o cümleye göre anlatır, sonra yazdıklarımızdan onu doğrulamalarını bekleriz.

Oysa bugün yalnız bir konuşmanın tonunu kaybetmemek için yazıyor olabiliriz. Büyük bir edebî amaç ilan etmeden de bir ayrıntının yanında durabiliriz. Bu küçük gerekçe ileride değişebilir; kendi zamanındaki doğruluğu bundan zarar görmez.

Mungan’ın önsözüyle Orwell’ın denemesini birlikte okumaktan çıkardığımız soru da burada somutlaşıyor: Neden yazdığımızı açıklarken neyi aydınlatıyor, neyi örtüyoruz?

Defterde Üç Ayrı Cevap

Bu çalışma Kadim Kuşlar için hazırlanmıştır; seçkideki yazarlara ait bir alıştırma değildir.

Süre: 20 dakika. Üzerinde çalıştığınız tek metni seçin. Yazarlığınızın tamamını açıklamaya çalışmayın.

İlk beş dakika: “Bu metni yazıyorum, çünkü…” diye başlayın. Aklınıza gelen beş ayrı nedeni kaydedin. Birbirleriyle çelişebilirler.
Sonraki sekiz dakika: Metinden üç somut tercihi işaretleyin. Kimin konuştuğu, hangi sahnenin uzadığı, hangi olayın dışarıda kaldığı gibi. Her tercihin hangi gerekçenizle ilişkili olabileceğini yazın.
Son yedi dakika: İlk listenizden size en düzgün görünen nedeni bir kenara bırakın. Kalanlardan birini seçip yalnız bir paragrafı yeniden yazın. Okurun deneyiminde ne değiştiğine bakın.

Çalışmanın sonunda kendimiz için yeni bir kimlik cümlesi bulmamız gerekmiyor. Eski açıklamamıza küçük bir soru işareti eklememiz bile yeterli olabilir.

Defterin altına tarih atın. Bugünkü cevabı silmeyin. Birkaç ay sonra açtığımızda, o cümlenin yanına başka renkte bir kalemle yeni bir cevap yazabilecek yer kalsın.