Yazarın Çalışma Günü

Sabah iki saat ayırabildik. Dosya açık, telefon sessizde. Akşam eve döndüğümüzde aynı metne ancak on beş dakika kalacak. Yazma düzeni üzerine konuşurken çoğu zaman ilk sahneyi düşünüyoruz. İkinci sahne ise haftamızın çoğunu kaplıyor.

Stephen King’in çalışma gününe bakmak burada hem işe yarıyor hem huzursuz ediyor. İki bin kelime, kapısı kapanan bir oda, okumaya ve yazmaya ayrılmış uzun saatler. Bunları kendi hayatımızın üstüne koyduğumuzda eksik kalan yerleri hemen görüyoruz. Kitabı biraz daha yakından okuyunca sayılardan önce başka bir soru beliriyor: Çalışma düzeni, metinle bağımızı nasıl canlı tutuyor?

Çalışma Masasına Gelmeden Önce

Yazma Sanatı’nın önemli bir kısmı, yazarın yetişme ve yazma hikâyesine ayrılıyor. Çocukluk okumaları, ilk denemeler, retler, para sıkıntısı, ev hayatı ve çalışma koşulları teknik önerilerin önünde yer alıyor. Kitabın sonlarına doğru 1999’da geçirdiği kazanın ardından yazıya dönüşünü okuyoruz. Böylece çalışma masasının etrafında bir hayat da görünüyor.[1]

Bu düzen, yöntemi değerlendirişimizi etkiliyor. King’in yerleşmiş yazarlık dönemindeki programını, bütün hayatı boyunca aynı olanaklara sahipmiş gibi okuyamıyoruz. Anlatı, yazının öğretmenlik ve geçim işleriyle yan yana sürdürülmüş olduğu dönemleri de içeriyor. Sonraki çalışma odasına gelmeden önce başka masalar var.

Yine de kitapta okuduğumuz hayat, King’in kendi seçimiyle anlattığı hayat. Başarısını açıklayan bütün koşulların eksiksiz dökümü olarak ele alamayız. Onun tanıklığını çalışma önerilerini anlamak için kullanıyoruz; buradan aynı programı izleyen herkesin benzer bir sonuca ulaşacağı hükmü çıkmıyor.

İki Bin Kelime Neyi Koruyor?

King, kitabın yazma üzerine bölümünde günde iki bin kelime yazmayı sevdiğini söylüyor. Bir projenin ilk taslağıyla ilişkisini sık aralıklarla sürdürmek istiyor. Uzun kesintilerde karakterlerle bağının zayıfladığını, hikâyenin hareketini ve heyecanını kaybettiğini anlatıyor. Yeni başlayanlara önerdiği hedef ise kendi sayısından daha düşük: Günde bin kelimeyi başlangıç için yeterli buluyor.[2]

Buradaki ayrım küçük görünse de önemli. Kendi çalışma alışkanlığıyla başkasına önerdiği başlangıç ölçüsü aynı şey değil. Üstelik kitapta okumayla yazmaya ayrılmasını istediği zaman, günde dört ila altı saate kadar uzanıyor. Programın gerçek ağırlığını, yalnız iki bin sayısına bakarak kavrayamıyoruz.[2]

Kendi hayatımıza taşırken korumaya çalışabileceğimiz işlev, dosyanın yeniden yabancılaşmasını önlemek. Üç gün sonra açtığımızda kim konuşuyordu, hangi sorun çözülmüştü, hangi kararı ertelemiştik? Bunları hatırlamak bütün oturumu tüketiyorsa sürekliliği sağlayacak daha küçük bir düzen gerekebilir.

Her oturumun sonuna tek bir somut devam notu bırakmak bu yüzden işe yarayabilir. “Buradan sürdür” yerine “Kadın haberi söylemeden önce masadaki üçüncü bardağı fark etsin” yazmak gibi. Bu araç bizim önerimiz; King’in kitabındaki bir yönergenin aktarımı olarak sunmuyoruz.

Odanın Kapısı

King’in çalışma alanı üzerine önerileri, gösterişli bir oda tasarlamaktan çok dikkat dağılmasını azaltmaya yöneliyor. Kapının kapanabilmesi, dış dünyanın talepleriyle aramıza bir sınır koyuyor. İlk taslağı kapalı kapının ardında yazmakla, yeniden yazarken metni dışarıya açmak arasındaki ayrım da kitabın temel hatlarından biri.[3]

Bu ayrımı mutlak yalnızlık emri gibi okursak kitabın başka bir yönünü kaçırıyoruz. King, yeniden okuma ve paylaşma aşamasında güvendiği okurların tepkilerini önemsiyor. Tabitha King’i kendi “İdeal Okur”u olarak anlatması, yazının başkasına ulaşma ihtiyacını görünür kılıyor. Hatta bu okurun hayali, ilk taslak sırasında da zihninin gerisinde bulunuyor.[4]

Demek ki kapıyı kapatınca okurun varlığı silinmiyor. Henüz biçim arayan metnin, her cümlede dışarıdan gelen talebe göre yön değiştirmesini önleyecek bir mesafe kuruluyor. Sonraki aşamada bu mesafe daralıyor; anlaşılmayan yer, tutmayan kişi davranışı ve ritim sorunu görünür hâle geliyor.

Bizim kapımız gerçek bir oda kapısı olmayabilir. Aynı evde başkalarıyla yaşıyorsak, paylaşılan masanın bir köşesi veya üzerinde anlaşılmış kısa bir sessizlik aralığı olabilir. Kitaptaki işlevi böyle daraltıp sınamak mümkün. Başkasının mekânını eksiksiz yeniden kurmamız gerekmiyor.

Okuma da Günün İçinde

King’in okumaya ayırdığı yer, yazmak için toplanan alıntılardan daha geniş. Başka metinlere girerek dilin ritimlerini, türlerin olanaklarını, işleyen ve işlemeyen tercihleri tanıyoruz. Hoşumuza gitmeyen bir kitap da neyi yapmak istemediğimizi fark ettirebiliyor. Okuma, yazının dünyasında daha rahat hareket edebilmemize yardım ediyor.[2]

Bu rahatlığı kazanmak için her okumayı teknik çözümleme ödevine dönüştürmek zorunda değiliz. Bir öyküye kapıldıktan sonra, bizi nerede içine çektiğini merak edebiliriz. Bir romanda sıkıldığımız yere dönüp hangi bilginin tekrarlandığına bakabiliriz. Okur olarak yaşadığımız deneyim, yazarken soracağımız soruyu hazırlıyor.

Fakat İngilizce üzerine kurulmuş dil öğütlerini Türkçeye taşırken durmak gerekiyor. King’in edilgen yapı ve zarf kullanımıyla ilgili sert tercihleri, belirli bir dilde ve belirli bir anlatı anlayışında şekilleniyor. Türkçe metindeki her zarfı işaretleyip silmek, iyi bir okumanın yerini tutmuyor. Sözcüğün cümlede ne yaptığına, sesi ve anlamı nasıl değiştirdiğine bakmamız gerekiyor.

Bitmiş Dosyaya Uzaklaşmak

Günlük rutinin sürekli ileri gitmesini bekleyebiliriz. Kitapta buna karşı önemli bir hareket var: King ilk taslak bittikten sonra metni bir süre kaldırmayı öneriyor. Kendi tavsiyesi en az altı hafta beklemek; bu sürede başka bir işle, mümkünse farklı bir metinle uğraşmak. Geri döndüğünde yazdığını kısmen yabancı bir metin gibi okuyabilmeyi istiyor.[5]

Burada çalışma gününün değeri yeni kelime eklemekle sınırlı kalmıyor. Yeniden okumada karakterin neden o davranışı yaptığını sormak da yazının işi. King, kendi metninde yakaladığı sorunları anlatırken kişilerin güdülenmesine özellikle dikkat ediyor. Bir eylemi sırf sahneyi ilerletmek için yazmış olabiliriz; bütünün içinden bakınca o kişi bunu yapacak biri olarak görünmüyor.

Aynı bölümde karşılaştığımız ikinci taslağı yüzde on kısaltma önerisi, King’in gençken aldığı bir editör notuyla bağlantılı. Bu ölçüyü her tür metin için zorunlu oran saymak yanıltıcı. Bir sahne fazla açıklama yüzünden uzamış olabilir; başka bir sahne yeterince kurulmadığı için genişlemeye ihtiyaç duyabilir. Kısaltmanın yararını kelime hesabının yanında kaybolan veya belirginleşen ilişkiyle değerlendirmeliyiz.[5]

Bir Haftalık Deneme

Bu program Kadim Kuşlar için hazırlanmıştır. King’in takviminin kısaltılmış kopyası değildir.

Önümüzdeki hafta için gerçekten kullanabileceğimiz üç oturum seçelim. İlkine yirmi dakika ayıralım. Tek bir sahne üzerinde çalışıp sonunda, henüz yanıtlamadığımız somut soruyu kaydedelim. İkinci oturumun başlangıcında bütün dosyayı açmadan bu notu okuyalım ve sahneyi sürdürmeyi deneyelim.

Üçüncü oturum yirmi beş dakika sürsün. İlk on dakikada kısa bir edebî parça okuyalım. Sonra kendi sayfamıza dönüp tek bir ilişkiye bakalım: İki kişinin konuşmasında güç kimde? Bunu açıklamayla mı, sözcük seçimiyle mi, bir hareketle mi gösteriyoruz? Son beş dakikada değiştirdiğimiz cümleyi ve değişikliğin gerekçesini not edelim.

Haftanın sonunda kaç kelime yazdığımızı kaydedebiliriz. Yanına bir ölçü daha koyalım: Başlamak için ne kadar hazırlık gerekti? Devam notu bizi sahneye taşıdı mı? Süre yetmediyse görevi daraltmak veya saati değiştirmek mümkün. Kaçırılmış bir oturumu ertesi güne borç diye yığmadan, düzenin nerede işlemediğini görebiliriz.

Dosyayı kapatıyoruz. Son satırın altında yarına bırakılmış küçük bir iş var: Masada üçüncü bardak duruyor; gelen kişi henüz kapıyı çalmadı.

Kitap Ve Okuma Notları

Stephen King, Yazma Sanatı (On Writing). Çeviren: Pınar Öcal. Altın Kitaplar, birinci basım Mart 2007

[1] Kitabın özyaşamöyküsel başlangıç bölümü ve kaza sonrası yazıya dönüş anlatısı. [2] Yazma üzerine bölüm, basılı s. 145–160 çevresi. [3] Çalışma mekânı, basılı s. 160–162 ilk taslak ve paylaşma ayrımı, basılı s. 218–221. [4] İdeal Okur, basılı s. 225–229. [5] Taslağı dinlendirme ve yeniden yazma, basılı s. 219–232.

İngilizce eserin yayıncı kaydı, özgün eserin kimliğini ve 2000 tarihli yayımını doğruluyor. Bölüm değerlendirmeleri yukarıdaki Türkçe metne dayanıyor.