Üç Cam, Tek Resim: Mavi ve Kırmızı

Enver Bey

Resim yapmayı pek beceremezdim. Yine de bir tuvalin karşısına geçtiğimde, renkleri birbirine karıştırırken içimdeki gürültünün dindiğini hissederdim. Dünyanın geri kalanı bir süreliğine susar, insanın kendisine bile anlatamadığı şeyler fırçanın ucunda dile gelirdi. Belki de bu yüzden, Ankara’da yaşamaya başladığım ilk yıl kendime bir resim hocası aradım. Aylar sonra bulduğum adamın atölyesine ulaşmak için şehrin tamamını gezmeme gerek yoktu. Aradığım adam, Ressam Enver Bey, Cebeci’de, oturduğum apartmanın tam karşısındaki binanın çatı katında yaşıyordu.

İki apartman 1970’lerde aynı yıl yapılmıştı. Aynı solgun duvarlar, aynı dar merdivenler, aynı demir korkuluklar… Pencerelerimizden görünen gökyüzü ve Ankara’nın manzarası dahi aynıydı. İki ayrı binada, iki ayrı hayat sürüyor; aramızdaki sokağın genişliğinden başka bir şeyle ayrılmıyorduk birbirimizden.

Enver Bey’in kapısından ilk girdiğim günü hâlâ hatırlarım. Dışarıdan bakıldığında yıkılmaya yüz tutmuş apartmanın çatı katındaki daire, kapıyı açar açmaz başka bir dünyaya dönüşüyordu. Duvarlarda tablolar, masada fırçalar, boyalar, ebru kâğıtları… Kitaplar raflara sığmadığı için odanın bir köşesinde insan boyuna yaklaşan yığınlar oluşturmuştu. Kadife bir koltuğun yanında eski bir daktilo duruyor, tavandan sarkıtılmış ney, her esintide belli belirsiz sallanıyordu.

Enver Bey’in kendisi de evi gibiydi. Altmışını yeni geçmişti. Beyaz ve bej renkli, bol kıyafetler giyer; ağır ağır konuşur, konuşurken karşısındakinin yüzünden çok içine bakardı. Gözlerinde, insanın yıllar boyunca biriktirdiği kederi dibe çöktürmüş bir gölün durgunluğu vardı.

Ellerinin titrediğini daha ilk derste fark etmiştim.

— Parkinson başlangıcı, demişti sorumu beklemeden. Doktorlar bu tanıyı, bu ismi koydular. İnsanlar her şeye bir isim vermek istiyor. İsmini koyunca anladıklarını sanıyorlar.

Sonra güldü.

— Neyse ki fırçanın doktora ihtiyacı yok.

Gerçekten de taburesine oturup fırçasını eline aldığında ellerindeki titreme kayboluyor, o el sanki başka birine ait oluyordu. Boyayı palete öyle bir bırakır, fırçayı tuvalin üzerinde öyle bir gezdirirdi ki insan, renklerin onun elinden değil, içinden çıktığını düşünürdü.

Bir gün, resim yaparken uzun süre sustuktan sonra başını kaldırdı.

— Şunu unutma, dedi. Resim, gördüğünü çizmek değildir. Görünmeyeni görünür kılmaktır.

O gün o cümleyi pek anlayamamış, asıl anlamını kavramam ise yıllarımı almıştı.

Enver Bey’in son çalışması, cam üzerine yaptığı üç ayrı tablodan oluşuyordu. Klasik tuvallere pek bağlı değildi. Tahta bir kaşık, eski bir tabak, kırılmış bir ayna… Ona göre bir şeyin kıymeti, üzerine ne çizilebildiğiyle değil, içinde neyi taşıdığıyla ölçülürdü. Camı da bu yüzden seçmişti. Boyanın altında kalan yüzeyin görünür olması hoşuna gidiyordu. Hakikatin ya da insanların görünen yüzü kadar görünmeyen taraflarını keşfetmek istiyordu ve belki de bu yüzden bu yolu seçmişti.

Üç cam levhanın her birine ayrı bir hikâye çizmişti.

İlki mavinin onlarca tonu ile yapılmıştı.

Denizle gökyüzünün birbirine karıştığı bir ufuk… Kıyıda, sırtı bize dönük bir insan duruyordu. Ne yüzü seçiliyor ne de nereye gideceği anlaşılıyordu. Deniz sakindi ama insanın içinde bir yolculuk hissi uyandırıyordu. Sanki o insan bir yere ulaşmaya değil, biraz olsun nefes alabileceği bir yer bulmaya gelmişti.

Enver Bey maviye bakarken hep biraz daha yumuşardı.

— İnsan bazen kaçacak bir yer aramaz, demişti bir gün. Yalnızca kaçmak zorunda kalmayacağı bir yer arar. Mavinin güzel tarafı budur. Sana hiçbir şey vaat etmez ama nefes alabileceğini hatırlatır.

İkinci tabloda ise sadece kırmızının tonları vardı.

Bir el, başka bir elin bileğini kavramıştı. İlk bakışta yardım ediyormuş gibi görünüyordu. Fakat dikkatle bakınca parmakların kırmızının siyaha en yakın tonuna gömüldüğü fark ediliyordu. Tutulan el kurtarılmaya mı çalışılıyor, yoksa kaçması mı engelleniyordu? Resmin cevabı yoktu. Kırmızının koyulaştığı yerde iki el birbirinden ayırt edilemez hâle geliyordu.

— Kırmızı, dedi Enver Bey, insana ne kadar güçlü olduğunu hatırlatır. Ama güç, insanın ne yapabileceğini gösterir; ne yapması gerektiğini değil. Bunu birbirine karıştırdığımızda kan kırmızısı başlar.

Üçüncü tabloda ise sarı ve tonları vardı.

Geniş bir caddenin iki yanında insanlar yürüyordu. Bir adam kaldırımda oturmuş, başını ellerinin arasına almıştı. Yanından geçenlerin kimi saatine bakıyor, kimi bir dükkânın vitrinine göz gezdiriyor, kimi de karşısındakiyle konuşuyordu. Kimse adama dönüp bakmıyordu. Güneş bütün caddeyi aydınlatmıştı; buna rağmen adamın çevresinde, kimsenin görmediği bir karanlık vardı.

— Sarı, demişti yine hocam, bazen güneştir, bazen de güneşin altında görmezden geldiğimiz şey. İnsan her zaman bir başkasına kötülük yaparak suç ortağı olmaz. Bazen yalnızca başını çevirir. Bazen susar. Bazen de susmayı akıllılık sanır.

Bu üç resmi ayrı ayrı anlamak mümkündü. En azından ben öyle düşünüyordum.

Oysa Enver Bey’in başka bir planı vardı.

Cam levhaları üst üste yerleştirip arkalarından doğru açıyla ışık verdiğinde üç resim tek bir görüntüye dönüşecekti. Mavi deniz, kırmızı eller ve sarı cadde birbirine karışacak; her biri ötekinde eksik kalan parçayı tamamlayacaktı.

— Peki, demiştim, bu kadar uğraşıp neden üç ayrı tablo yapıyorsunuz? Birini çizseniz, ötekileri de onun içine sığdırsanız olmaz mı?

Fırçasını bırakıp bir süre yüzüme bakmıştı.

— Sen hiç aynı olayı üç ayrı insandan dinledin mi?

— Dinledim.

— Peki, hangisi doğru söylüyordu?

Omuz silkmiştim.

— Bazen biri, bazen öteki. Her biri kendi gördüğünü anlatır.

— İşte mesele bu, demişti o da! Ama insan, kendi gördüğünü bütün hakikat sanmaya başladığında, başkasının gördüğüne yalan demeye başlar. Ben bu resimleri birbirine karışsınlar diye yapıyorum. Birbirlerini örtsünler diye değil, birbirlerinde eksik kalan şeyi göstersinler diye.

Camları dikkatle üst üste koydu. Henüz tamamlanmamış resimlerin arasından ışık geçti. Bir an için renklerin birbirine karıştığını gördüm. Sonra hocam camları ayırdı.

— Daha bitmedi, demişti. Biraz daha zamana ihtiyacım var.

Mavi

Ancak ne yazık ki Enver Bey’e ihtiyaç duyduğu zaman tanınmayacaktı; şehir, çok geçmeden onun yarım bıraktığı resimler kadar sessiz ve eksik bir hâle gelecekti.

Çünkü o yılın sonbaharında şehirde tuhaf bir sessizlik başladı. En başta bazı kelimeler değişti. İnsanlar eskiden kullandıkları sözcüklerin yerine yenilerini koymaya başladılar. Bir sabah uyandığımızda, dün sıradan sayılan bir düşünce şüpheli, dün komşumuz olan biri yabancı, dün doğru bildiğimiz bir şey tehlikeli olmuştu.

Sonra bazı isimler değişti. Önce gazetelerden, sonra iş yerlerinden, sonra insanların birbirine gönderdiği mesajlardan… Bazı isimler artık yüksek sesle söylenmiyordu. Birinin adını anmak, onunla aynı masada oturmuş olmak, bir zamanlar selamlaşmış bulunmak bile insanın kendisini açıklamak zorunda kalmasına yetiyordu.

Kimse neyin ne zaman sakıncalı sayılacağını bilmiyordu. İnsanlar konuşurken cümlelerini yarıda bırakıyor, telefonlar çaldığında birbirlerine bakıyor, kapı vurulduğunda bir süre yerlerinden kıpırdayamıyordu.

Korku, önce insanların evlerine girmişti. Sonra sofralarına oturmuş, konuşmalarına karışmış, nihayet onların diliyle konuşmaya başlamıştı.

Havanın değiştiği o günlerin birinde, derse gitmek üzere Enver Bey’e gittiğimde daire kapısını, kilidi kırılmış ve üzerine paslı bir asma kilit takılmış vaziyette buldum. Kapıya birkaç kez vurdum. Ses çıkmayınca karşı komşunun kapısını çaldım. Kapıyı açan genç adam, kapıyı yalnızca aralayarak yüzünü gösterdi. Gözleri önce bana, sonra merdivenlere kaydı.

— Enver Bey’i soruyorsanız, dedi, ihtiyarı iki gün önce alıp götürdüler. Bana da bir paket bıraktı. Öğrencilerimden biri gelir de beni soracak olursa ilk gelene ver diye rica etti.

Bir an ne söylediğini anlamadım.

— Kim götürdü?

Genç adam yüzüme baktı. Sanki bu soruyu sormakla büyük bir saflık etmişim gibi.

— Kim olacak abi! Polisler!

Ayakkabılığın yanındaki paketi elime tutuştururken de sımsıkı tembihledi:

— Beni bu işe karıştırmayın. Ben bir şey bilmiyorum, bir şey de görmedim. Bu paketi ondan almadım, size de vermedim!

Korkularının üstünü kapatırcasına kapısını kapattı.

Merdivenlerde tek başıma kaldım. Paketi tutuyordum ama ellerimin bana ait olmadığını hissediyordum.

O günlerde insanın başına gelen her şey, kendisinden önce yaşanmış başka bir felaketin devamı gibi görünüyordu. Arkadaşlarım işlerinden uzaklaştırılıyor, tanıdığım insanların isimleri listelerde beliriyor, dün suç sayılmayan şeyler bugün birdenbire suçun kanıtına dönüşüyordu.

Bir de şimdi Enver Bey…

Merdiven basamağına oturdum.

Ağlamak istedim. Bağırmak, birilerinden hesap sormak, kapıları yumruklamak… Hiçbirini yapamadım. İçimden yalnızca uzun bir ah çekildi.

Paketi açtığımda, özenle çerçevelenmiş mavi tablo çıktı.

Enver Bey onu bana bırakmıştı.

Nedenini o sırada düşünemedim. Tek bildiğim, hocamın yokluğunda geriye kalan tek şeyin bu olduğuydu.

Onu kurtarmak ya da en azından onun için elimden ne geliyorsa yapabilmek için avukat arkadaşlarımla konuştum. Fakat korku, insanın içine bir kez yerleşti mi, en sağlam dostlukların arasından bile yol bulabiliyordu. Kimisi bu sakıncalı işlere girmeyeceğini söyledi, kimisi kibarca reddetmenin yolunu fahiş fiyatlar söylemekte buldu. Birkaç kişi sessizce dinledi ama hiçbiri harekete geçmedi.

Herkesin kendince bir gerekçesi vardı. Kimi ailesini düşünüyordu, kimi mesleğini, kimi de henüz başına bir şey gelmemiş olmasını.

Evime geçip elimdeki mavi tabloyu kitaplığın yanına bıraktım. Gözüm, yıllar önce yaptığım Kırmızı Paltolu Kız’a takıldı. İlk resmimdi. Enver Bey’e, bir gün hayatımın kadınına hediye edeceğimi söylemiştim. O da gülümseyerek, “Acele etme evlat. Bazı resimler bir günde biter, bazı insanlar bir ömürde anlaşılmaz.” demişti.

Şimdi o resim duvarda asılıydı; yıllar geçmiş, hayatıma o resmi armağan edeceğim kimse girmemişti. Üstelik artık Enver Bey de yoktu. Yarım kalan bir resim gibi, ben de bazı şeyleri tamamlayamadan kalmıştım.

Gençken insan, hayatının bir günde değişebileceğini bildiğini sanıyor. Oysa değişim çoğu zaman çok önceden başlıyor; yalnızca biz onu başka bir şey zannediyoruz. İçimde aylardır açıklayamadığım bir huzursuzluk vardı. Sanki kapalı bir tencerede bir şey kaynıyor, kapağın altından yükselen buhar görünmeden ocağın altı harlanıyordu. Bazen yerde beliren siyah kurum taneciklerini fark ediyor, parmaklarımın arasında eziyor, sonra işime dönüyordum.

Belki de görmek istememiştim.

Mavi tabloyu elime aldım. Denizle gökyüzü birbirine karışıyordu. Ufka bakan insanın yüzü yoktu ama ona baktıkça kendimi görüyordum.

Kırmızı

Enver Bey’in gözaltına alınmasının üzerinden bir ay geçmişti ve ben hâlâ kendisinden bir haber alamamıştım. Sonra resim kursundan arkadaşımız Serkan’ı aradım.

Serkan polisti. Uzun boylu, kalın bıyıklı, yeşil gözlü bir adamdı. Derslerde çoğu zaman arka tarafta oturur, resim yapmaktan çok Enver Bey’in anlattıklarını dinlerdi. Hocanın onu sevdiğini bilirdim. Bazen ikisi, ders bittikten sonra saatlerce konuşurlardı.

Serkan’ın bu gözaltı işleminde bir yanlışlık olduğunu anlayacağına inanıyordum. Onun da Enver Bey’in ne kadar zararsız bir insan olduğunu bildiğini düşünüyordum.

Hamamönü’nde buluştuk. Çaylarımız geldiğinde Enver Bey’i sordum.

Serkan’ın yüzünde ne şaşkınlık ne de üzüntü belirdi. Çayından bir yudum aldı.

— Ben onu tanıdığımı düşünüyordum, dedi. İki yıl ders aldım. Ama insan bazen en yakınının bile kim olduğunu bilemiyor.

— Ne demek istiyorsun?

— Operasyonu ben yürüttüm. Kapısını bizzat ben kırdırdım.

Sözleri, masanın üzerine bırakılmış soğuk bir metal parçası gibi aramızda durdu.

Sonra o sabahı anlatmaya başladı.

Enver Bey’i balkondaki koltuğunda otururken bulmuşlardı. Sırtına bir yastık koymuş, kahvesini içiyormuş. Kapıya vurduklarında bilerek ses çıkarmamış.

Serkan, bunları anlatırken yüzünde garip bir gurur vardı.

— Ona, “Senden bunu beklemezdim Enver Bey,” dedim. “Ama bilirsin, ben işimi yaparım.”

Evi aramışlar. Kitapları yere indirmiş, dolapları boşaltmış, çarşafları kaldırmışlar. Sonunda birkaç kitabı suç delili olarak değerlendirip adamı gözaltına almışlar.

Bütün bir insanın hayatını, yıllarca biriktirdiği emeği, dostluklarını, öğrettiklerini, yaptığı resimleri birkaç kitabın gölgesine sığdırmışlardı.

— Peki, dedim, Enver Bey ne söyledi?

Serkan omuz silkti.

— Pek bir şey söylemedi. Bize baktı sadece.

O bakışın nasıl bir bakış olduğunu sormadım. Çünkü cevabını biliyor gibiydim. İnsanın yıllarca tanıdığı birinin yüzünde, ilk kez kendisine yabancı birini görmesi nasıl bir şeyse, öyle bir bakış olmalıydı.

— Sen ona inanıyor musun? diye sordum.

Serkan’ın yüzü sertleşti.

— Ben delillere inanırım.

Gözaltı işlemi bitince Enver Bey’in “Kırmızı” tablosunu hatıra olarak yanına almayı da ihmal etmemişti.

O sırada masanın üzerinde duran ellerine baktım. Resim derslerinde fırça tutan ellerdi bunlar. Bir zamanlar renklerin birbirine nasıl karıştığını öğrenmek için uzanan eller. Şimdi bir başkasının hayatını karanlığa itmişlerdi.

Yine de onu bütünüyle anlayamadığımı söylemeliyim. Karşımda oturan adam, yıllar önce tanıdığım Serkan’dı. Aynı ses, aynı gözler, aynı bıyık… Fakat sanki içindeki bir şey yerinden sökülmüş, yerine başka bir şey konmuştu.

İnsan nasıl olur da bir günde değişirdi?

Sonra anladım ki belki de değişmemişti. Belki yıllardır içinde taşıdığı bir şeyi, artık saklamasına gerek kalmadığını düşünüyordu.

O akşam ayrılırken elini sıktım ve bir daha da görüşmedik. Ben İzmir’e taşındım, o ise Ankara’da kaldı. Yıllar sonra Serkan’ın başına gelenleri bir gün Ankara ziyaretimde başkalarından öğrenecektim.

Önce terfi etmiş. Ardından, gözaltına alınanların sayısı arttıkça daha da göz önüne çıkmış. İşini iyi yaptığı söyleniyormuş. Hangi kapının ne zaman çalınacağını, hangi evde ne aranacağını, bir insanın hangi sözüyle korkutulacağını herkesten iyi biliyormuş. Bir zamanlar hocasının evinde aradığı şeyleri, şimdi başkalarının evlerinde arıyormuş. Onun için insanlar isimlerden ibaretti artık. Bir listeye giren, çok geçmeden suçlu sayılıyordu. Yeni doğum yapmış bir kadın, yaşlı bir adam, hastane yatağında yatan biri… Hiçbiri onu durdurmuyordu. Çünkü bir kere şuna inanmıştı: Büyük bir tehlikeyle mücadele ediyordu ve bu mücadelede küçük acıların hesabı sorulamazdı.

Bir insanın kendisini haklı gördüğünde neler yapabileceğini de yine o zaman öğrenecektim.

Serkan, başkalarının hayatlarını karartırken kendi hayatının da yavaş yavaş karardığını fark edememiş. Her yeni operasyon ona biraz daha güç vermiş; her yeni terfi, yaptığı şeylerin doğru olduğuna biraz daha inandırmayı başarmış. Bir süre sonra çevresindeki herkesin kendisini alkışladığını sanmaya bile başlamış.

Oysa insanın en tehlikeli yalnızlığı, etrafında kimse kalmadığında değil, kendisine itiraz eden kimse kalmadığında başlıyordu. Aradan aylar geçince bu kez de onun kapısı çalınmış. Suçlamayı bir türlü öğrenemedim ancak görevinden uzaklaştırıldığını ve hakkındaki soruşturmanın devam ettiğini duymuştum.

Yıllarca başkalarının hayatlarını bir dosyanın içine sığdırmıştı. Şimdi kendi hayatı da bir dosyanın içindeydi. Bir zamanlar insanları suçlu ilan ederken hiç düşünmediği sorular bu kez kendisine soruluyordu. Fakat ne kadar anlatırsa anlatsın, kimse onu dinlemiyordu.

Serkan’ın başına gelenleri öğrendiğimde içimde bir sevinç duymadım. Öfkem de dinmedi. Yaptıklarının hesabını vermesini istiyordum; ama bir insanın başına gelen haksızlığın, daha önce yaptığı haksızlıkları ortadan kaldırdığına inanmıyordum.

Bir gün, onun da kendisini bir başkasının gözünden görebilmesini diledim. Belki o zaman, o gün hocasının evinden çaldığı “Kırmızı” tablonun anlamını anlayabilirdi.