İlk Eşiği Aştık mı? Yazmaya Başlamaktan Metne Geri Dönmeye

Bir sayfa yazdık. Başlamanın bütün güçlüğünü geride bıraktığımızı sanmak istiyoruz. Ertesi gün aynı sayfayı açınca başka bir eşik beliriyor: Şimdi bununla ne yapacağız? Yazmaya cesaret etmekle yazdığımız metni geliştirebilmek arasındaki mesafe, boş sayfaya bakarken görünmüyordu.

İlk beş karşılaşmanın sonunda elimizde tek bir yazarlık yöntemi yok. Birbirine yaklaştığı kadar birbirini sınırlayan sorular var. Onları aynı cümleye razı etmek yerine ayrı sesleriyle tutabiliriz.

Başlangıcın Koşulu, Merakın Alanı

Başlayamayan Yazarın Masası yazısında, Dorothea Brande’nin alışkanlık ve iç eleştiri üzerine önerilerini bugünün çalışma koşullarıyla birlikte düşündük. Orada bizi tutan soru, yazmayı durduran her güçlüğün aynı nedenden doğup doğmadığıydı. Yorgunluğu, zaman yoksunluğunu ve ilk cümleye yönelttiğimiz sert hükmü birbirine karıştırmamaya çalıştık.

Kuraldan Önce Merak başka bir tehlikeye yaklaştı: Daha görmeden açıklamak. Gülayşe Koçak’ın söyleşisinden hareketle, öğrendiğimiz kavramların bazen dikkatin önüne geçebildiğini tartıştık.[1] Başlamayı sağlayan düzenin içinde henüz bilmediğimiz ayrıntıya yer kalıyor mu?

İki soruyu yan yana koyduğumuzda gerilim beliriyor. Düzen istiyoruz, ama bütün oturumu önceden belirlenmiş sonuçlarla doldurmak istemiyoruz. Bunun için çalışma zamanını sabit, sonucunu açık tutan küçük bir deneme yapabiliriz: Yirmi dakika masadayız; hangi cümleyi bulacağımızı bilmiyoruz.

Gerekçeden Anlatma Tercihine

Yazmanın Tek Bir Nedeni Yok yazısında Murathan Mungan’ın hazırladığı Yazıhane’yi, önsöz parçasıyla Orwell’ın denemesinin açtığı sınırlı alandan ele aldık. Yazının bütünü hakkında tek bir açıklama bulmaya çalışmak yerine, belirli metindeki gerekçemizi sorduk.

Bir şeyi kaydetmek istediğimizi söyleyebiliriz; fakat kimin sesini dışarıda bıraktığımıza bakmadığımızda bu niyetin metinde nasıl gerçekleştiğini bilmiyoruz. Gerekçemizi ciddiye almak, onu güzel bir giriş cümlesine dönüştürmekten önce sayfadaki seçimle karşılaştırmayı gerektiriyor.

Büyübozumu çevresindeki yazı bu seçimin araçlarına yaklaşıyor: Anlatıcının yeri, ayrıntı, bilgi sırası, sahnenin kuruluşu. Gülsoy’un anlatı tekniğiyle atölye deneyimini buluşturan açıklamalarını, bir kuralı ezberlemekten çok onun etkisini sınamak için okuyabiliriz.[2]

İki kişi aynı kapının önünde bekliyorsa, hikâyeyi hangisine yaklaştırdığımız önemli. Biri içeride kimin bulunduğunu biliyor, öteki bilmiyor. “Beklemek” konusu aynı kalıyor; okurun yaşadığı bekleme değişiyor.

Eleştirinin Saati

Yazının İlk Eleştirmeni Kim? ile Semih Gümüş’ün eleştirel okuma vurgusuna döndüğümüzde ilk baştaki serbestliğin sınırı görünür oluyor. Sayfaya yer açmak, oradaki her şeyi sonuna kadar savunmak anlamına gelmiyor. Kendi metnimizin niyetini bilmekle, okurun elinde neye dönüştüğünü görebilmek farklı işler.

Burada kolay bir uzlaşma kurmak istemeyiz: Önce yalnız serbestlik, sonra yalnız disiplin. Gerçekte ikisi çalışma boyunca yer değiştiriyor. Bir düzeltmenin ortasında yeni bir görüntü bulabilir, ilk taslakta önemli bir tutarsızlığı hemen gidermek zorunda kalabiliriz. İş bölümü bir yardımcı; yazının canlı hareketini yasaklayan takvim değil.

Aynı Masada İki Ayrı Dikkat

Gülsoy’un Büyübozumu’ndaki “Köpük” çözümlemesi, kısa bir zaman parçasında geçmişin, mekânın ve kişinin birlikte kurulabileceğini gösteriyor. Gümüş’ün Yazar Olabilir miyim? kitabındaki “Yoğunluğun Sırrı” ise bir sözün veya davranışın açıkça söylenenden daha fazlasını taşımasına eğiliyor. İkisi, taslağımıza farklı yerlerden soru yöneltiyor: Bilgiyi hangi sırada veriyoruz? O bilgi, sahnede başka hangi ilişkiye katılıyor?[3]

Bir kişiyi “yalnız” diye adlandırmış olabiliriz. Sonraki paragrafta her akşam iki tabak çıkardığını, sonra birini yerine koyduğunu yazmışızdır. Açıklamayı çıkarmak, her durumda daha iyi sonuç vermeyecek. Belki anlatıcının o kişiye acıyan sesini kaybediyoruz. Bırakırsak davranıştan çıkarılabilecek anlamı gereksiz yere daraltıyor olabiliriz. Eleştirel okuma, hangi tercihin neyi değiştirdiğini karşılaştırarak ilerliyor.

Bu yüzden ilk beşlinin sonunda yalnız başlama cesaretini kutlamak eksik kalıyor. Metni başka bir biçimde denemeye razı olmak, kendi niyetimizle sayfada oluşan etkiyi karşılaştırabileceğimiz ikinci bir eşik açıyor. Kişisel gerekçe, yazma koşulu ve anlatma aracı aynı işte buluşuyor; hiçbiri diğerinin yerine geçmiyor.

Bir Sayfadan İkinci Taslağa

Bu beş sorudan hareketle, iki güne yayılabilecek özgün bir çalışma kuralım. İlk gün yirmi dakika boyunca bir kişinin ödünç aldığı eşyayı sahibine geri getirdiği anı yazalım. Sonunu önceden belirlemek gerekmiyor. Çözemediğimiz yere kısa bir işaret bırakıp ilerleyebiliriz.

Süre bitince sayfanın kenarına iki şey yazalım: Bugün neyi merak ettik? Hangi koşulda yazabildik? İkinci soru metnin değerini puanlamıyor; bir sonraki oturumun gerçek zeminini gösteriyor.

Ertesi gün ilk beş dakikada metni kalemsiz okuyalım. Ardından yazıyı neden sürdürmek istediğimizi bir cümleyle kaydedelim. “İki kişinin ilişkisini göstermek” geniş kalıyorsa, ilişkiyi değiştiren harekete yaklaşalım. Eşyanın bırakıldığı yer, unutulan bir söz veya kapının kapatılma biçimi olabilir.

Sonraki on dakikada yalnız bir anlatma tercihini değiştirelim. Bakışı öteki kişiye yaklaştırabilir, açıklamanın yerini değiştirebilir veya sahneyi daha geç başlatabiliriz. Bütün sorunları aynı anda çözmek zorunda değiliz.

Kalan beş dakikada iki sürümün kazancını ve kaybını yazalım. “Daha kısa” bir gözlem; henüz değerlendirme değil. Kısalınca kimin sesi azaldı? Bilgiyi geciktirince merak mı arttı, yön mü kayboldu? İkinci taslak bu soruların içinden kuruluyor.

* * *

Sıradaki beşli rafta Stephen King’in Yazma Sanatı, Natalie Goldberg’in İliklerine Kadar Yazmak, Anne Lamott’ın Bir Kuştan Öbürüne, Ray Bradbury’nin Yazın Sanatı ve Yaratıcı Yazarlık ve Necip Tosun’un Türk edebiyatı cildi Yazma Dersleri yer alıyor. Çalışmanın sürekliliğini, tek bir hayatın programını kopyalamadan ele alacağız.

İlk sayfanın kopyası masada duruyor. Yeni sürümde ödünç eşya çoktan geri verilmiş; fakat iki kişinin konuşması, kapının eşiğinde hâlâ tamamlanmadı.

Kaynaklar

[1] Gülayşe Koçak ile söyleşi, Sibel Ateş Yengin, Egoist Okur, 22 Aralık 2013.

[2] Murat Gülsoy ile “Büyü Bozumu”, Açık Radyo arşivi. Beş kitap yazısının kaynakları ilgili yazıların sonunda bulunmaktadır. Buradaki çalışma ve karşılaştırma Kadim Kuşlar için özgündür.

[3] Murat Gülsoy, Büyübozumu: Yaratıcı Yazarlık, Can, “Kurmacanın Unsurları 2”, “Zaman: Neden-Sonuç Zinciri”, “Betimlemeler ve Ayrıntılar”; Semih Gümüş, Yazar Olabilir miyim?, Notos, “Yoğunluğun Sırrı” ve “Yalınlığın Zorluğu ve Olanakları”.