Annenin Sesine Giden Yol

Emine Sevgi Özdamar’ın Annedili öyküsünde kelimeler, beden ve uzaklık

Almancamın bu öyküye yetip yetmeyeceğinden, saklamayayım, epey çekindim. Emine Sevgi Özdamar’ın Mutterzunge’sinin, Türkçede Annedili diye bilinen başlık öyküsünü, Almanca okudum. Masada bir sözlük açık duruyordu, iki kez ona uzandım, sonra bıraktım. Öykü zaten bir dilin içinde yolunu arayan birini anlatıyordu, benim tökezlemelerim de okumanın parçası gibi geldi. Türkçe çevirinin cümleleri hakkında bir şey söyleyemem, onları okumadım. Bende kalan ise Almanca bir sayfada annesinin sesine dönmeye çalışan anlatıcı oldu.

Öykünün başında dil organı ile konuşulan dil yan yana duruyor. “Zunge” ile “Sprache” arasındaki gidip gelme, Türkçedeki “dil”in iki anlamını Almanca okurun önüne koyuyor. Bunu okuyunca dil benim için soyut bir mülk olmaktan çıktı. Ağızda duran, dönen, bir bedene ait bir şey oldu. Göçün dile ne yaptığını öğrenilen yeni kelimelerin sayısıyla ölçemeyeceğimi düşündüm. Konuşmaya çalışan anlatıcıyı izlerken bedeninin yeni yerle kurduğu ilişkiyi de hesaba katıyorum.

Berlin’deki kafe, yüksek tabureler, tabaktaki bayat kruvasan… Bu sahne o bedenselliği gündelik hayata bağlıyor. Ayakların yere rahat basmamasıyla sözlerin yerini bulamaması arasında birebir bir eşitlik kurmam gerekmiyor. Yine de sahnenin küçük rahatsızlıkları birbirini duyuruyor. Bana kalırsa insan yabancı bir yerde büyük meselelerden önce oturduğu taburenin yüksekliğiyle, yanlış seçilmiş bir yemekle, bahşiş verirken duyduğu çekingenlikle karşılaşıyor. Ben de ilk aylarımı en çok fırın tezgâhındaki sözcüklerle, otobüs biletinin hangi makineye sokulacağıyla geçirdiğimi hatırlıyorum.

Öykünün en ince yakınlıklarından biri, annenin, anlatıcının söylemediği kelimelerin üstünden atladığını fark etmesi. Sözlerin arasında bir boşluk durmuyor yalnızca, birinin ötekine eşlik ettiği bir hareket var. Her şeyi açıklığa kavuşturmadan da birlikte ilerlemek mümkün. Bu satırlarda anlaşılmanın her zaman eksiksiz anlatmaya bağlı olmadığını düşündüm. Bizi yakından tanıyan biri atladığımız yeri görür, üstelik orayı hemen doldurmak yerine bizimle birlikte atlar. Böyle anlarda yakınlık dilin ritmine yaslanıyor, kusursuzluğunu kimse aramıyor.

Anne sesi öyküde güvenli bir geçmişin sesi olarak kalmıyor ama. Başka annelerin, siyasi şiddetin izleri de beliriyor, hatırlamanın içinden kamusal hayat geçiyor. Bir dile dönmek, o dilde söylenmiş acıları yeniden duymak demek olabiliyor. Ana dili her zaman huzurlu bir ev gibi düşünmek bence eksik kalır. Bir dilde incitilmiş, korkmuş, aşağılanmış olabiliriz, yine de o dilin içindeki yakınlıkları bütünüyle bırakmak istemeyiz. Özdamar sevgiyle acının aynı ses alanında durmasına yer açıyor.

Göçmüş birinin dilini korumasından söz ederken ondan hiçbir şeyi değiştirmemesini beklediğimiz oluyor. Kelimelerini ilk günkü biçimiyle saklamazsa geçmişine ihanet etmiş sayılacakmış gibi. Bu beklentiyi kendimde de yakaladım, eski bir sözcüğü unuttuğumda içimde bir suçluluk kıpırdadı. Oysa dil konuşanla birlikte yaşıyor. Yeni sesler ediniyor, bazı sözcükler geç geliyor, bazıları başka bir dilin içinden dolaşıp dönüyor. Özdamar’ı okurken bu değişmeye bozulma demek içimden gelmedi. Dillerin birbirine değdiği yerdeki tuhaflıkta bir anlatma imkânı da var.

Öykü sahneler arasında sıçrıyor, düzgün bir gidiş dönüş çizgisi kurmuyor. Şehirler, rüyalar, koridorlar, sesler birbirini çağırıyor. Bir dilin kaybedildiği kesin ânı bulup rahatlayamadım. Belki öyle bir ân hiç yok. Birçok küçük yer değiştirme yıllar sonra bir duyguya dönüşmüş olabilir. Kendi değişmelerimizi de çoğu zaman böyle fark ediyoruz: Tarihini veremiyoruz, ama artık aynı biçimde duymadığımızı biliyoruz.

Annenin sesine dönmek bir dönüş bileti almak kadar belirli bir iş değil. Aynı odaya gitsem de eski kulağımı orada bulamayabilirim. Sayfayı kapattığımda sözlük hâlâ açıktı, Z harfinde kalmıştı. Aklımda ise o Berlin kafesi vardı, yüksek taburesinde ayakları yere tam basmayan anlatıcı ve önündeki tabakta duran bayat kruvasan.

Künye: Emine Sevgi Özdamar, Mutterzunge, Suhrkamp. Türkçesi: Annedili, çev. Fikret Doğan, İletişim Yayınları.