Bir Masanın İki Tarafında

Deniz Kenarında’nın ilk sayfalarını bir bekleme salonunda, sıra numaramın ekranda belirmesini beklerken telefondan okudum. Çevremde herkes elindeki kâğıdı bir kez daha düzeltiyordu. Abdulrazak Gurnah’ın romanı da bir havaalanında, bir masanın önünde açılıyor. Salih Ömer görevlinin karşısında az konuşuyor, biz ise onun düşündüklerini satır satır okuyoruz. Numaram geldiğinde henüz ilk birkaç sayfayı okumuştum. Kalkarken o sessiz adamı da yanımda götürdüm.

Bu başlangıçta beni en çok tutan, masanın tek tarafında bırakılmamam oldu. Görevlinin duyduğu az şeyle benim öğrendiğim çok şey arasındaki mesafeyi her satırda hissettim. Salih’in konuşmaması, anlatacak bir hayatı olmadığından değil. Hangi sözcüğün başına iş açacağını tartıyor, yanlış anlaşılmaktan çekiniyor, konuşması beklenen dilde kendisine ayrılan yerin darlığını biliyor. Sessizliğinde hesap da var, korku da, korunma isteği de.

Birini dinlediğimi sanırken çoğu zaman onun benim sorularıma cevap vermesini bekliyorum. Soru sormanın da bir gücü var. Konuyu, sırayı, hangi ayrıntının gerekli sayılacağını o belirliyor. Karşımdakinin asıl anlatmak istediği şey açılmamış bir çekmecede kalabiliyor. Resmî bir görüşme ile iki arkadaşın sohbeti elbette aynı şey sayılmaz. Yine de karşımdakini verdiği cevapların toplamı sandığım her seferde bir şeyi eksik bıraktığımı biliyorum.

Görevlinin yüzü, gülümsemesi bize anlatıcının gözünden geliyor. Bu ayrıntıyı ilk okuyuşumda kaçırmışım, eve dönüp parçayı baştan açınca fark ettim. Salih yalnızca bakılan kişi olarak kalmıyor, o da bakıyor, tartıyor, ihtimaller kuruyor. Bunu unuttuğumda göçmeni sürekli değerlendirilen, kendisi hiç değerlendirmeyen birine çeviriyorum. Oysa yabancı bir yerdeki insan çevresindeki küçük işaretleri belki daha büyük bir dikkatle okumak zorunda. Bir yüzün yumuşaması, sesin bir ton düşmesi, onun için günün geri kalanını belirleyebilir.

Bu dikkat yorucu. Güvende olduğum yerde her bakışı çözmeye uğraşmam, her duraksamanın anlamını hesaplamam. Kendimi açıklamadan da bir süre var olabileceğimi bilirim. Gurbette beni en çok yoran da galiba buydu, kendimi açıklamadan bir süre var olabilme rahatlığının azalması. Bavulun yanında bir de anlaşılır görünme işi taşınıyor. Nereden geldiği, neden geldiği, burada ne yaptığı tekrar tekrar sorulunca hayatı henüz onaylanmamış bir dosya gibi önünde duruyor.

Gurnah’ın anlatıcısının iç sesi bu dosyadan çok daha dağınık, çok daha geniş. Anılar, kuşkular, küçük gözlemler, kendi hakkında yaptığı düzeltmeler… Tutarlı görünmek için bir insanın ne çok şeyi dışarıda bıraktığını düşündüm. Doldurmamız istenen bir formda bize göre gereksiz sayılacak bir ayrıntı, romanda insanın dünyayla kurduğu ilişkinin tam ortasına yerleşebiliyor.

Bu sahneden bütün göç deneyimleri için bir kalıp çıkarmak istemiyorum. Her susuş aynı yerden doğmuyor, aynı sınırdan geçen iki kişi bile başka korkular taşıyabiliyor. Bir roman kahramanı milyonların yerine konuşmak zorunda da değil. Gözümde Salih’i değerli kılan, tek bir insanın sesini alışılmış adlandırmaların altında ezdirmeden duyurabilmesi. Onun düşüncelerine yaklaştıkça genel kelimelerin içine ne çok hayat sığdığını yeniden gördüm.

Masanın iki tarafı arasında birkaç adım var, belki daha az. Bir tarafta günün sıradaki görüşmesi duruyor, öbür tarafta bütün bir geleceğin belirsizliği. Bekleme salonundan çıkarken sessiz adamın yerine konuşmak istemedim. Ona biraz zaman tanımayı düşündüm, kendi biçimini bulsun diye. Gözümün önünden de görevlinin önünde durduğunu hayal ettiğim kâğıt gitmedi: Boşlukları doldurulmuş, köşesinden zımbalanmış, Salih’in düşündüklerinden tek satırını bile taşımayan bir kâğıt.

Künye: Abdulrazak Gurnah, Deniz Kenarında, çev. Müge Günay, İletişim Yayınları, 2021.

Kitaptan Örnek Sayfalar Okumak İçin