Yabancı’da Cenaze: Duygunun Beklenen Dili

Geçen kış babaannemin cenazesinden dönerken bir akrabam, arabada kimseye bakmadan halamın hiç ağlamadığını söyledi. Cümleyi hava durumunu söyler gibi söyledi, kimse de itiraz etmedi. O gece eve dönünce kitaplıktan Yabancı’yı indirdim. Yıllardır açmadığım bir kitaptı, ama aklımda tek bir adamla duruyordu, annesinin cenazesinde ağlamayan adamla.

Eski Yabancı nüshamın ilk sayfasının kenarında kurşun kalemle yazılmış tek bir sözcük var: Kayıtsız. El yazısı benim, ne zaman yazdığımı hatırlamıyorum. Bu kez okurken o sözcüğü silmeden, ama ona da yaslanmadan ilerlemeyi denedim. Meursault’ya kayıtsız dediğim anda davranışlarını açıklamış gibi oluyordum, oysa o hükmün arkasında benim beklentilerim duruyordu. Yas tutan biri hangi sözleri söyler, nasıl görünür? İlk bölümü bu soruyu cebimde tutarak okudum ve karakterin yaptıklarını izlemekle yetinemedim.

Kısa Bir Roman, İki Ayrı Dünya

Yabancı, Albert Camus’nün 1942’de yayımlanan ilk romanı. Fransız yönetimindeki Cezayir’de geçiyor ve iki bölümden oluşuyor. İlk bölümde Meursault adında genç bir büro memuru, annesinin huzurevinde öldüğünü öğreniyor, cenazeye gidiyor, ertesi gün denize giriyor, Marie ile yakınlaşıyor, komşusu Raymond’un karanlık işlerine farkında olmadan ortak oluyor. Bölüm, sıcak bir öğleden sonra kumsalda bir Arap’ı öldürmesiyle kapanıyor. İkinci bölüm hapishanede ve mahkeme salonunda geçiyor.

Romanı ilk okuyanlar çoğunlukla cinayete odaklanıyor. Son okumamda beni şaşırtan, kitabın neredeyse yarısının bir cenaze ve onu izleyen sıradan günler üzerine kurulmuş olması oldu. Cinayet bile o sıradanlığın içinden, aynı sakin tonla anlatılıyor. Mahkeme de dönüp dönüp cenaze sahnelerine bakıyor, ben de okumama oradan başladım.

Meursault ışığı, sıcağı, kahveyi, uykusuzluğu ve bedeninin yorgunluğunu kaydediyor. Bu ayrıntıları ilk okuyuşumda atmosfer diye geçiştirmiştim. Şimdi bana dünyanın ona ulaşma biçimi gibi geldiler. Ölüye duyulan yakınlığın alışılmış dili yerine, bir odadaki ışığın fazlalığıyla karşılaşıyorum. Duygu sözcükleri az, duyusal ayrıntı ise bol.

Aynı Odada Ayrı Yalnızlıklar

Annesinin arkadaşları içeri girdiğinde Meursault bir an onların kendisini yargılamak için toplandığını düşünüyor. Bu satırda durdum. Ben de onu benzer bir sessiz heyetin içinden izliyordum, kenara düştüğüm not bunun kanıtıydı. Anlatının biçimi beni ona yaklaştırıyor, kendi beklentilerim ise aynı sahnede geri çekiyordu.

Ağlayan kadının neden ağladığını Meursault önce anlamıyor. Kapıcı, kadının annesiyle yakın olduğunu açıklıyor. Bu küçük sahne, oğlun bilmediği bir hayatın annenin çevresinde sürüp gittiğini gösteriyor. Ben de anneyi yalnızca oğlunun bildikleri içinden tanıyabildiğimi fark ettim. Birinci kişi anlatımı burada bana her şeyi gösteren bir pencere gibi gelmedi, bazı odalara giremeyen birinin sesi gibi geldi.

Bölümde kolay gözden kaçan bir geri dönüş var. Meursault, ötekilerin ortadaki ölüyü önemsemediğini düşündüğünü aktarıyor, sonra bunun yanlış bir duygu olduğunu söylüyor. Bu düzeltmeyi okuyunca kenardaki sözcüğe bir kez daha baktım. Kendi algısıyla başkasının iç dünyasının aynı şey olmadığını, en azından bu noktada, kayda geçiren bir adamı tek bir sıfata sığdırmak bana artık zor geldi.

Bedenin Anlattığı Gün

Cenaze yürüyüşündeki sıcağı yalnızca simgesel bir güneş olarak okursam sahnenin somutluğunu kaybediyorum. Ter, zift, koku ve yürüyüşün temposu anlatıcının dikkatini kuşatıyor. Yaşlı Perez geride kalıyor, kestirmelerden geçip yeniden yetişiyor. Bu ayrıntıda zamanın herkes için aynı bedenle yaşanmadığını gördüm. Törenin ortak düzeni içinde ayrı yorgunluklar, ayrı yakınlıklar yürüyor.

Bu ayrıntılardan Meursault için bir savunma çıkarmak niyetinde değilim. Bir karaktere mazeret aramaya başladığımda okumayı bırakıp avukatlığa geçtiğimi biliyorum. Metnin beni nasıl bir hükme doğru ittiğini, nerede durdurduğunu görmek bana daha dürüst geliyor. Yas tutan birinden beklediğim gösteriyle onun yaşadığı şey arasındaki mesafe, kenara yazdığım tek sözcüğe sığmıyor.

Mahkemedeki Cenaze

İkinci bölümde ilk bölümün bütün ayrıntıları geri geliyor, bu kez delil olarak. Savcı cinayetten çok cenazeye eğiliyor. Huzurevinin müdürü, kapıcı ve yaşlı Perez tanık sandalyesine oturuyor. Meursault’nun tabutu açtırmak istememesi, ölünün başında sütlü kahve içip sigara yakması, ertesi gün denize girip bir güldürü filmine gitmesi tek tek sayılıyor. İlk bölümde yorgun bir gecenin kahvesi olarak okuduğum fincan, burada bir adamın vicdanına dair kanıta dönüşüyor.

Camus, romanın 1955’teki Amerikan baskısına yazdığı önsözde kitabı, annesinin cenazesinde ağlamayan herkesin bu toplumda ölüme mahkûm edilme tehlikesiyle karşı karşıya olduğu fikriyle özetlemişti. Bu cümleyi bildiğim hâlde ikinci bölümü okurken rahatsız oldum. Savcının salonda yaptığı, benim yıllar önce kitabın kenarına tek bir sözcük yazarak yaptığımdan pek uzak durmuyordu.

Romanın dili bu okumayı mümkün kılıyor. Cümleler kısa, bağlaçlar az. Meursault olayları birbirine nedenle bağlamıyor, art arda diziyor. Sartre, kitap çıktıktan kısa süre sonra yazdığı uzun yazıda bu cümleleri birbirine köprüyle bağlanmamış adacıklara benzetmişti. Okuduğum Vedat Günyol çevirisinde bu kuru ton Türkçeye de geçmiş, cümleler süslenmemiş. Okur, anlatıcının söylemediği her şeyi kendi tamamlamak zorunda kalıyor. Mahkeme salonu da tam olarak bunu yapıyor.

Bir boşluğu da not etmeden geçmek istemiyorum. Öldürülen adamın romanda adı yok. Mahkeme bir cenazeyi bu kadar uzun konuşurken öldürülen adamın hayatına neredeyse hiç değmiyor. Bu suskunluğu romanın bilinçli bir yanı olarak okumak mümkün, sömürge düzeninin kendi körlüğü olarak okumak da. Cezayirli yazar Kamel Daoud yıllar sonra bu boşluktan bir roman çıkardı (Meursault, contre-enquête, 2013) ve adsız adama bir isim, bir kardeş verdi.

Kitabı kapatmadan önce ilk sayfaya döndüm. Kurşun kalemle yazılmış sözcük yerinde duruyordu. Silgiyi aldım, sonra bıraktım. Yanına aynı kalemle küçük bir soru işareti koydum.

Kimler İçin Bir Kitap?

Yabancı bir oturuşta okunabilecek kadar kısa, ama bitince kolay bırakılmayan bir roman. Uyumsuzluk felsefesinin edebiyattaki en bilinen örneği olarak anılıyor, yine de okuru kavramlarla karşılamıyor. Sıcağı, kahveyi, bir mahkeme salonunun uğultusunu anlatıyor ve düşünme işini okura bırakıyor. Camus’nün aynı yıl yayımlanan Sisifos Söyleni denemesini merak edenler ikisini yan yana okuyabilir, ama roman o deneme olmadan da kendi ayakları üzerinde duruyor.

Zorlayıcı yanları da var. Meursault’nun kuru sesi bazı okurlara ilk sayfalarda soğuk gelebilir, olaylar birbirine bağlanmadığı için hikâye bir yere akmıyormuş gibi görünebilir. Bu sabrı gösterenleri ikinci bölüm ödüllendiriyor. İlk kez okuyacaklara olay örgüsünden çok Meursault’nun neyi fark ettiğine bakmalarını öneririm. Lise yıllarında okuyup kayıtsız bir adamın hikâyesi diye rafa kaldıranlara ise ikinci bir okuma öneririm. Kitap aynı kalıyor, ama cenazelerde gördükleriniz değişiyor. En azından benim için öyle oldu.

Kitaptan Tadımlık Bir Bölüm