Palto: Bir İnsanın Görünür Olmasının Bedeli

Gençken Palto’yu hiç sevememiştim. Açık konuşayım, beni çok sıkmıştı. Bir adam palto yaptırıyor, palto çalınıyor, adam ölüyor. Bunun için bu kadar kumaş hesabı, bu kadar astar, bu kadar terzi pazarlığı neden? Herkesin “büyük öykü” dediği şeyin karşısında kendimi biraz kaba, biraz da haklı hissediyordum. Yıllar sonra yeniden okudum. Kabalığım gitti, haklılığımdan da pek bir şey kalmadı. Akakiy Akakiyeviç’in bir palto edinmesinin ona neye mal olduğunu görmeden, paltoyu yitirmesinin bütün hayatını neden yıktığını anlayamamışım. Gençken bunu görmemişim. Ayıp bende.

Daha Adı Söylenmeden Sınıflandırılan İnsan

Anlatıcı işe olayın geçtiği daireyi söylemekten kaçınarak başlıyor. Kurumların alınganlığını, edebî bir eserden şikâyet eden bir başkomiserle örnekliyor. Bu girişi seviyorum. Bir memurun hikâyesini anlatmak için bile önce yetkiliye selam vermek gerekiyor. Kurumun adı saklanıyor, korunuyor. Küçük memurun ise adı, soyadı, bedeni sonradan didik didik edilecek. Kim korunuyor, kim ortada kalıyor, daha ilk sayfada belli.

Akakiy’in adından önce unvanını öğreniyoruz. Kim olduğundan önce hangi basamakta durduğu. Sonra soyadının kökeni, adının nasıl konduğu üzerine uzayıp giden bir açıklama geliyor. Vaftizde ağlaması bile ileride memur olacağının habercisi sayılıyor. Gülüyorum, gülmemek elde değil. Ama bu yazgı dili bir insanın önündeki bütün kapıları daha beşikteyken kapatan bakışın ta kendisi. Gogol onunla eğleniyor, ben de eğleniyorum, sonra eğlendiğime bozuluyorum.

Çünkü anlatıcı temiz değil. Akakiy’in boynunu, kılığını, şapkasına düşen çöpleri anlatırken o da alay ediyor. Ben de onunla birlikte. Daireyi dolduran gülüşü yargılamaya hazırlanırken o gülüşe katıldığımı fark ediyorum. Bir adamı en ince ayrıntısına kadar görmek, onu insan olarak görmek demek olmuyor. Bunu bana bir kuram öğretmedi, bu öykünün ilk sayfaları öğretti.

Harflerin İçindeki Sığınak

Akakiy’in işi belgeleri temize çekmek. Gelgelelim onun için bu iş bir geçim yolundan fazlası. Sevdiği harfler var, harfleri yazarken yüzünde beliren küçük sevinçler var. Ona biraz daha karmaşık bir görev verildiğinde zorlanıyor, eski işini geri istiyor. Bu yeri çok severim. Gogol ona gizli bir deha uydurmuyor. Akakiy yükselmese de, başka türlü yaşamak istemese de aşağılanmaması gereken bir insan. O kadar.

Yoksulu ancak olağanüstü bir yeteneği ortaya çıkınca savunmaya değer bulan yazılara hep içerlemişimdir. Burada sıradanlık sıradan kalıyor ve yine de korunuyor. Ama Gogol harflere kapanmanın bedelini de saklamıyor. Akakiy çevresindeki hayatı görmüyor, gündelik ihtiyaçlarını unutuyor, konuşurken cümlelerini tamamlayamıyor. Başkalarının cümlelerini kusursuz çoğaltan adam kendi derdini bir cümleye dökemiyor. Bunu okuyunca içim sızladı. Biraz da kendi masamı düşündüm.

Arkadaşlarının eziyetine karşı söylediği kısa itiraz bir genç memuru sarsıyor. Genç adam o seste bir kardeşlik çağrısı duyuyor. Büyük nutuk yok, tek bir cümle var ve birisi onu dinliyor. Ne var ki dairenin düzeni değişmiyor. Gogol bir vicdanın uyandığını gösteriyor, tek bir vicdanın bütün kayıtsızlığı sileceği masalına inanmıyor. Ben de inanmıyorum.

Hesap Cetvelinden Hayat Arkadaşına

Petersburg ayazı herkese dokunuyor. Herkesin savunması aynı değil. Metin ayazı önce ayrım gözetmeyen bir güç gibi tanıtıyor, sonra düşük maaşlıların ondan nasıl korunamadığını anlatıyor. Soğuk herkesin, öldürdükleri ise hep aynı mahalleden. Paltoyu gösteriş merakının simgesi diye okuyanlar oldu, okudum. Hiç hoşuma gitmedi. Öykünün ayağının bastığı toprağı siliyorlar.

Terzi Petroviç eski paltoyu onarılamaz bulunca hesaplar başlıyor. Akakiy ayakkabıları eskimesin diye yürüyüşünü değiştiriyor, akşam çayını ve mumu bırakıyor, eve gelir gelmez giysilerini çıkarıyor. Yoksulluk burada bir sıfat olmaktan çıkıp bedenin her hareketine işliyor. Para biriktirmek bugünün sıcağından, ekmeğinden, rahatından kesmek demek. Yeni paltonun içinde biriken o zamanı görünce kumaş hesaplarına bir daha sıkıldığımı söyleyemem.

Palto hayali Akakiy’i canlandırıyor. Anlatıcı onu neredeyse bir hayat arkadaşına benzetiyor. Bu benzetme beni hem duygulandırdı hem huzursuz etti. Bir nesne, eksik kalmış ilişkilerin yerine geçiyor. Gelgelelim adamın yeniden bir şey istemeyi öğrenmesi de onun sayesinde. Geleceği düşünüyor, terziye danışıyor, seçiyor. Sansar kürkü bile geçiyor aklından. Gogol bunu cezalandırılacak bir kibir gibi göstermiyor. Göstermesin, iyi ki göstermiyor.

Petroviç’i de severim. Eserini teslim ederken gururlanıyor, paltoyu önden arkadan seyretmek için Akakiy’in peşine düşüyor. İşin ustalığı orada görünüyor. Öte yandan müşterisini ürkütecek fiyat söylemekten zevk alıyor, karısıyla atışıyor, hesabını biliyor. Kusursuz bir emekçi simgesi olmuyor. Gogol’ün kişileri toplumdaki yerlerini taşıyor, ama o yere tam sığmıyor. Öyküye güvenmemin bir sebebi de bu.

Kabul Töreninin Kısalığı

Yeni palto daireye geldiğinde herkes değişiyor. Dün sahibini görmeyenler bugün giysiyi incelemeye koşuyor. Akakiy topluluğa kabul ediliyor, ama insan olduğu için değil, kılığı değiştiği için. Hemen ardından bir talep geliyor. Palto kutlanmalı. Eşiği kendisi koyan kalabalık, eşiği aşan adamdan bir bedel daha istiyor. Bu sahneyi okurken tanıdık yüzler geçti gözümün önünden. Söylemeyeceğim kimler olduğunu.

Şef yardımcısının daveti sıkışmayı geçici olarak çözüyor. Akakiy kalabalıkta bedenini nereye koyacağını bilemiyor. İlgi çabucak kart oyununa kayıyor. Gece çıkarken paltosunu yerde buluyor. Baştaki coşkuyla sondaki ihmal birbirini açıklıyor. Akakiy’in sevincine gülemem, ama sevincin ne çürük bir tahtaya bastığını da görmezden gelemem.

Gece yürüyüşünü bir sahneden ötekine geçiş yolu sanmıştım. Değilmiş. Varlıklı semtlerin ışığından ıssız meydana yürürken şehrin haritası görünüyor. Işık, kalabalık, güvenlik, para aynı yerde toplanıyor. Paltonun çalındığı boşluk bu haritanın dışında. Bekçi saldırıyı uzaktan görüp arkadaşça bir karşılaşma sanıyor. Bekçinin o uzak bakışını okurken kendimi onun yerinde düşündüm. Ben de kaç kez bir kavgayı şakalaşma sanıp yoluma devam ettim.

Yardımın Yerine Geçen Makam

Hırsızlıktan sonra Akakiy’in başına gelen geri plana itiliyor. Emniyet müdürü paltoyla değil, Akakiy’in gece nereden geldiğiyle ilgileniyor. Dairede yardım için toplanabilecek para çoktan amirin portresine ve önerdiği kitaba harcanmış. Bu küçük ayrıntıya bayılırım, acı acı. Güçlüyü memnun etmeye her zaman para bulunuyor. Sıra korunmasızın ihtiyacına gelince kasa boş.

Bana kalırsa öykünün kalbi, mühim adamın karşısındaki sahne. Usule uyulmadığı için ihtiyaç dinlenmiyor. Unvan, bir sorunu çözme yetkisi olmaktan çıkmış, başkalarının üzerinde bıraktığı etkiyi seyretme zevkine dönüşmüş. Çocukluk arkadaşına nüfuzunu göstermek için Akakiy’i bekletiyor. Makamın bir seyirciye ihtiyacı var. Ardından gelen azar da bu gösterinin parçası. Adamın içinde bir merhamet kırıntısı bulunması onu bence aklamıyor, merhametin hangi koşullarda susturulduğunu daha çıplak gösteriyor.

Akakiy ölüyor ve dairedeki yeri hemen doluyor. Yeni memurun boyu, yazısının niteliği söyleniyor. Bir hayat, bir işlev karşılaştırmasına iniyor. Öykü burada bitebilirdi. Bitseydi hüzünlü, derli toplu bir mağduriyet hikâyesi olurdu. Gogol bitirmiyor, şehrin gündelik düzenine bir hayalet salıyor.

Hayalet Adaleti Tamamlar mı?

İtiraf edeyim, bu sonu yıllarca sevmedim. Zorlama buldum, Gogol’ün öyküyü kurtarmak için sahneye attığı bir oyuncak sandım. Şimdi daha az eminim. Hortlak rütbe gözetmeden palto çalıyor, yaşayan Akakiy’in yapamadığı itirazı bedensel bir tehdide çeviriyor. Mühim adam karşısındakini artık görmezden gelemiyor, o da soğuğa açık bir beden. Sonrasında astlarını azarlamadan önce dinlemeye başlıyor. Korku bir iz bırakıyor. Ama düzen düzeldi diye sevinmek bana fazla rahat geliyor. Akakiy geri gelmiyor, kaybı ödenmiyor, kurumlar yerinden oynamıyor.

Son söylentideki hortlak iri yarı, pala bıyıklı. Bildiğimiz küçük memura hiç benzemiyor. Tanıklıklar karışıyor, hayaletin kim olduğu bulanıklaşıyor. Gogol hesabı kapatmıyor, yarım bırakıyor. Hâlâ biraz itirazım var bu sona, saklamayacağım. Yine de kitabı her elimden bıraktığımda aklımda kalan şey bu karışıklık.

Künye: Nikolay Gogol, Palto, çev. Aslı Takanay, Bordo Siyah.