İkinci Cümlenin İşi

Bir defterin arka sayfalarında ilk cümleler biriktiriyorum. Yazılmamış romanların ilk cümleleri. Geçen hafta saydım, on yedi tane. Hepsi tek başına fena değil, bazıları bence epey iyi bile. Hiçbirinin ardından ikinci cümle gelmemiş. Moby Dick ile Anna Karenina’nın açılışlarını yan yana koyduğum akşam o sayfaya baktım ve neyi eksik bıraktığımı biraz daha iyi anladım. İki romanın da ilk cümlesi kitaptan kopup kendi başına dolaşıyor. İkisinin de asıl işi ise ikinci cümlede başlıyor.

Moby Dick üç kelimelik bir davetle açılıyor, anlatıcı okurdan kendisine İsmail demesini istiyor. Bu cümle bir ad veriyor, ama bir kimlik vermiyor. Ardından gelen cümlelerde İsmail cebinde parası kalmadığını, karada içinin sıkıldığını, ruhuna kasvetli bir kasım çökünce denize açılmayı âdet edindiğini anlatıyor. Ünlü davetin arkasından bu kadar sıradan bir dert gelmesi beni her seferinde güldürüyor. Büyük balina avının ilk sebebi, bir adamın can sıkıntısı.

Beklentiyi Kurmak ve Değiştirmek

Anna Karenina’nın ilk cümlesi mutlu aileler ile mutsuz aileler üzerine bir hüküm. Bu hükmü bir özdeyiş gibi ezberleyen çok, ben de ezberleyenlerdenim. Oysa Tolstoy hükmü verir vermez onu bırakıp somut bir eve giriyor. Oblonskilerin evinde her şey birbirine girmiş, karı koca kavgalı, hizmetkârlar ne yapacağını bilmiyor. Genel cümle bir kapı gibi açılıyor, içeride dağınık bir ev duruyor. Bana kalırsa ikinci cümle birincinin iddiasını sınıyor.

Bir kitabı ilk sayfasından sevmek zorunda değilim. Sesine alışmak zaman alabiliyor, başlangıcın anlamı ileride değişebiliyor. İlk cümleyi tek başına parlayan bir söz gibi paylaştığımda kitabın içinde gördüğü işi de geride bırakıyorum. Bunu kendi defterimden biliyorum, orada bağ kurulmamış cümleler var ve bir müze vitrini kadar sessizler.

Başlangıçlara yeniden bakınca romanın tamamını küçük bir parçada bulmayı beklemiyorum. Daha sınırlı, ama işe yarar bir şey yapabiliyorum. Kitabın hangi beklentimi karşıladığını, hangisini askıda tuttuğunu fark etmek. İsmail’in adı bir davet, boş cüzdanı bir anlaşma. Tolstoy’un hükmü bir davet, Oblonskilerin dağınık evi bir anlaşma.

Dün akşam defterin arka sayfasını yeniden açtım. Saat dokuzu çeyrek geçiyordu. On yedinci cümlenin altına bir ikinci cümle yazdım, kötü bir cümle. Dokuz buçukta hâlâ yerinde duruyordu. Üçüncüsü için yarın akşama kadar vaktim var.

Künye: Herman Melville, Moby Dick; Lev Tolstoy, Anna Karenina.