İki Film ve Hatırlattıkları

Nihayet Christopher Nolan’ın merakla beklenen filmi The Odyssey, geçtiğimiz temmuz ayında gösterime girdi ve büyük bir başarı yakaladı. Film, antik Yunan şairi Homeros’a atfedilen Odysseia destanının modern bir uyarlamasıdır. Nolan, anlatısını Homeros’un destanına dayandırırken destanın genel çerçevesini koruyor; epizotları ve karakterlerin iç dünyalarını sinematik bir derinlikle yeniden yorumluyor. Özellikle Odysseus’un Truva Savaşı sonrasında evine dönmeye çalışırken yaşadığı trajik gecikmeler, insan iradesi ile kader arasındaki çatışmayı gözler önüne seriyor. Truva atı fikrini veren ve bizzat atın içinde yer alan Odysseus, savaşın kaba kuvvetle değil, strateji ve zekâyla kazanılacağının simgesidir.

Truva Savaşı’nın resmedildiği bir diğer meşhur yapım ise Wolfgang Petersen’in yönettiği, başrolünde Brad Pitt’in yer aldığı 2004 yapımı Troy (Truva) filmidir. Homeros’un İlyada destanından ve Truva Savaşı çevresinde şekillenen mitolojik anlatılardan beslenen bu filmde, Doğu’yu temsil eden Anadolu krallığı Truva ile Batı’yı temsil eden Yunan şehir devletlerinin çatışması işlenir. Filmin en sarsıcı sahnelerinden biri, Yunan kuvvetlerinin başında yer alan Agamemnon’un mutlak iktidar hırsı ile Aşil’in bireysel şan arayışının kesiştiği anlardır. Aşil, Truva prensi Hektor’u düelloda yendikten sonra cesedini savaş arabasının arkasına bağlayıp Truva surlarının önünde sürükleyerek askerî bir zaferi ahlaki bir saygısızlığa dönüştürür. Troy, savaşın yıkıcılığını ve zafer kazanan taraftaki kibri görselleştirirken The Odyssey, bu kibrin ve yıkımın ardından gelen bedeli ve uzun sürgün yıllarını sinematik bir dille sorgular.

Nolan’ın anlatısında Agamemnon, Troy filmindekinin aksine, etten kemikten bir karakter olmaktan çok mitolojik bir gölgeyi andırır. Az görünür ama heybetli duruşu ve atmosfere sinen varlığıyla zihinlere kazınır. Bu heybet, bireysel bir hükümdardan çok, tarihin Akdeniz kıyılarına bıraktığı o kadim Doğu-Batı güç arzusunu temsil eder.

Tarihî perspektiften bakıldığında Homeros’un destanları, yalnızca edebî metinler değil, Doğu ile Batı arasındaki binlerce yıllık güç mücadelesinin ilk büyük anlatılarıdır. Tarihî kaynaklarda, örneğin Kritovulos’un eserinde aktarıldığı üzere, İstanbul’un fethiyle çağı değiştiren Fatih Sultan Mehmet, Midilli seferi sırasında Truva ören yerini ziyaret etmiş ve Hektor’un anısını yâd etmiştir. Fatih’in, Aşil ve Agamemnon’un temsil ettiği Batı çizgisine karşı Hektor’un intikamının alındığını ifade ettiği de aktarılır. Bu anlatı, Fatih’in Truva’nın tarihî hafızasıyla kendi devri arasında kurduğu bağın dikkat çekici bir örneği olarak değerlendirilebilir.

Zamanı 1915’e vardırdığımızda ise mitolojik ve sinematik sembollerin reel siyasete taşındığına şahit oluruz. Çanakkale Boğazı’nı geçmeye çalışan İtilaf donanmasının önemli zırhlılarından birinin adı, İngilizler tarafından HMS Agamemnon olarak belirlenmiştir. Aradan binlerce yıl geçmiş olsa da Batı’nın Anadolu kıyılarına yönelik bu askerî harekâtı, tarihî ve mitolojik sembolizmi yeniden hatırlatan bir çağrışım meydana getirir. Çanakkale’de yazılan büyük savunma destanı ve kazanılan tarihî zafer, İtilaf donanmasının boğazı geçme girişimini durdursa da Birinci Dünya Savaşı’nın genel akışı içerisinde Osmanlı Devleti yenilgiye uğrayarak 30 Ekim 1918’de Mondros Mütarekesi’ni imzalamak zorunda kalmıştır. Mütarekenin, Limni Adası’nda demirli HMS Agamemnon zırhlısının güvertesinde imzalanması, “Agamemnon’un Truva’yı nihayet fethetmesi” şeklinde sembolik bir okumaya imkân verir.

Nolan’ın The Odyssey filminde zamanın, hafızanın ve kaderin kahramanlar etrafında nasıl dairesel bir şekilde kıvrıldığına şahit oluruz. Tarih de tıpkı filmin bu sinematik yapısı gibi doğrusal değil, dairesel bir hat üzerinde akar. Aktörler, zırhlılar, beyaz perdeye yansıyan sahneler veya kullanılan araçlar değişse de aynı coğrafyada Batı’nın güç ve egemenlik arayışı ile Doğu’nun mukavemeti ve kadim hafızası, benzer kalıplarla karşı karşıya gelir.

Millî şairimiz Mehmet Âkif Ersoy ise tarihin tekerrürü meselesine Doğu’nun şuur penceresinden eleştirel bir şerh düşer. Âkif, Safahat’ın yedinci kitabında yer alan “Kıssadan Hisse” adlı şiirinde, tarihin tekerrür etmesine karşı şu dizeleri söyler:

Geçmişten adam hisse kaparmış… Ne masal şey!
Beş bin senelik kıssa yarım hisse mi verdi?
‘Tarih’i ‘tekerrür’ diye tarif ediyorlar;
Hiç ibret alınsaydı, tekerrür mü ederdi?

Homeros’un destanlarından modern sinemaya, Fatih’in Truva ziyaretinden Çanakkale ve Mondros’a uzanan bu üç bin yıllık tarihî perspektif, yaşanan olaylardan ibret alınmadığı sürece aynı sahnenin farklı dekorlarla yeniden kurulduğunu hatırlatan canlı bir hafızadır.