Tek Gecelik Evin Uzun Sabahı

Gecekondu sözcüğünü yıllarca tek bir kelime gibi telaffuz ettim, içinde iki ayrı kelime durduğunu hiç düşünmeden. Latife Tekin’in Berci Kristin Çöp Masalları’nı okurken sözcük elimde ikiye ayrıldı: Gece ve konmak. Kentin çöp döktüğü tepenin yakınına bir gecede sekiz kondu konuyor, sabah üstlerini kar örtüyor. Ben de o geceyi düşünmeye başladım, fener ışığında tutulan tahtayı, borçla gelen malzemeyi, sabaha yetişmesi gereken çatıyı.

Kitabın sayfaları arasında gezinirken gözüm önce malzemeye gitti. Evin neye benzediğini öğrenmeden neyle yapıldığını öğrendim. Borç, tahtanın ve kâğıdın yanına yerleşti, çivilerin arasına girdi sanki. Bana kalırsa ekonomi burada dışarıdan getirilmiş bir açıklama olmaktan çıkıyor, duvarın içinde duruyor. Çatı, birinin başkasından aldığı, sırtında taşıdığı, gece yarısı bir araya getirdiği şeylerin toplamı. Ev daha bitmeden bir borç ve emek hikâyesi taşımaya başlıyor.

Göç anlatılarını okurken gözüm çoğu zaman yola gider. Mesafeye, geride kalan köye, varılan şehrin büyüklüğüne. Tekin’in açılışı ise bakışımı varıştan sonraki ilk işe çevirdi: Geceyi geçirecek bir yer kurmak. Yolculuk bitmiş olabilir, bedenin uzanacağı yer hâlâ hazır olmayabilir. Haritada bir şehre ulaşmak o şehirde bir oda bulmak demek değil. Bunu düşündükçe “varmak” fiili bende yavaşladı. Varış da sürüp giden bir iş olabiliyor diye düşünmeye başladım.

Karın sabah evlerin üstünü örtmesi görüntüyü hem güzelleştiriyor hem savunmasız bırakıyor. İlk okuyuşumda ben de o beyazlığın sakinliğine kapıldım. Sonra ince bir çatının altında üşüyen bedenler aklıma geldi. Yoksulluğu güzel bir manzaraya çevirmek, uzaktan bakan için kolay bir tuzak. Tekin’in malzeme ayrıntıları gözümün bu rahatlığına küçük engeller koydu. Çatının hangi şartlarda ayakta durduğunu sormadan onu beğenmeme izin vermedi.

Evleri ilk görenlerin çöp ayıklamaya gelen insanlar olması uzun süre aklımdan çıkmadı. Bir yerin varlığını kimin fark ettiği, o yerin hikâyesinin anlatıldığı sayfalarda daha ilk satırlarda yazılmış gibi. Belediyenin memuru o çatıları bir gün sayacak, deftere geçirecek, belki yıkılacaklar listesine alacak. Tepeden inen kadınlar ise orada sabah yeni birilerinin uyandığını görüyor. Bu iki bakış arasındaki uzaklığı bu sahnede, birkaç satırda gördüm. Bir adrese sahip olmakla o adresin yanı başında birileriyle komşu sayılmak aynı gün gerçekleşmiyor.

Göçmüş birine ilk sorduğumuz şey çoğu zaman nereli olduğudur. Ben de bu soruyu çok duydum, çok da sordum. Nereden geldiğini öğrenince karşımdakini anlayacağımı sanıyordum. Bugününü daha az merak ettim: Bugün ne taşıdı, ne iş yaptı, akşam nerede oturacak, çocuğu nerede uyuyacak? Tekin’in sekiz kondusu bende bu soruların sırasını değiştirdi. Geçmiş elbette önemli. Yine de birini her seferinde geldiği yere geri gönderen soru, onun burada kurmaya uğraştığı çatıyı görmeyebiliyor.

Sekiz evin birlikte anılması, tek bir kahramana varmadan çoğul bir başlangıç kuruyor romanda. Birbirine yakın çatıların arasında henüz adını bilmediğim ilişkiler düşünebiliyorum. Yardım, sürtüşme, ortak korku, aynı yere tutunmanın farklı yolları. Bunları bu kısacık parçada olmuş olaylar gibi sayamam. Sayının açtığı yeri ise hissediyorum. Burada dünyaya tek başına yerleşen biri yok, barınmak yan çatının altındakilerle birlikte düşünülebilir ancak.

Kitabın kapağını kapattığımda aklımda kar kalmadı. Bir fener kaldı yalnız. Bir gece boyunca birinin elinde tutulmuş, tahtaların üstüne eğilmiş, çiviyi çakan ele ışık tutmuş bir fener. Sabah kar yağınca artık ona kimsenin bakmadığı, oysa evin ilk tanığı olan fener.

Bir süre, fitili sönmüş hâlde kapının dibine bırakıldığını hayal ettiğim o feneri düşündüm. Şimdi ise hayâlim bir fenerin aydınlattığı sürgün hayatları izlerken bir yandan da kendi sürgünlüğümün satırlarına ışık tutmak. Belki bir okuyan, belki bir halden anlayan bulunur.

Kitaptan Tadımlık Bir Bölüm