Dönüşüm’de Asıl Yetişilemeyen Şey: Trenin Saati

Dönüşüm’ü yeniden okudum. Kitap ince, iki durak arasında birkaç sayfa ilerliyordum, her inişte parmağımı sayfaların arasına sıkıştırıp kalkıyordum. Bir sabah tren yedi dakika rötar yapınca peronda saatime bakıp işyerinde söyleyeceğim cümleyi kurarken yakaladım kendimi. Elimdeki sayfada Gregor da aynı şeyi yapıyordu. Romanı yıllarca açılıştaki o tuhaf bedenle hatırlamıştım. O sabahtan sonra başka bir yere takıldım. Gregor’un aklı önce bedenine gitmiyor, kaçırdığı trene gidiyor.

Bir Sabah, Bir Böcek, Bir Aile

Dönüşüm 1915’te yayımlandı. Gezgin bir kumaş satıcısı olan Gregor Samsa bir sabah uyandığında kendini dev bir böceğe dönüşmüş buluyor. Anlatı bu dönüşümün nedenini hiç sormuyor, dikkatini evin içine çeviriyor. Gregor yıllardır anne babasının ve kız kardeşi Grete’nin geçimini sağlayan oğul. Bir gecede saklanması gereken bir yüke dönüşüyor. Üç bölüm boyunca aile ona önce şaşkınlıkla, sonra utançla, en sonunda yorgunlukla bakıyor. Grete bir süre yemek getiriyor, baba fırlattığı bir elmayla oğlunu yaralıyor, ev kiracılara açılıyor. Kafka bu çöküşü bir aile evinin sıradan gürültüsü içinde, olağanüstü olana hiç şaşırmayan bir dille anlatıyor.

Açılışı birkaç kez, yavaş okudum. Gregor yeni bedenini anlamaya çalışmadan önce mesleğinin yorgunluğunu sayıyor. Yolculuklar, düzensiz yemekler, hiçbir zaman dostluğa dönüşmeyen gelip geçici tanışıklıklar. İşi bırakmak istiyor, ama anne babasının patrona olan borcu önünde duruyor. Yatakta kıpırdayamayan bedenin içinde, geleceğini ailesinin borç takvimine bağlamış bir hayat yatıyor.

Saat İşlemeye Devam Ediyor

Çalar saat olağanüstü olaydan hiç etkilenmiyor. Trenler belli saatlerde kalkıyor, mağaza açılıyor, gelmeyen çalışanın peşinden biri gönderilebiliyor. Gregor’un başına gelenin büyüklüğüyle dışarıdaki saatin kayıtsızlığı yan yana durunca, sahne bana uzun bir yalnızlık açıklamasından daha çok şey anlattı. Zamanın ona dar geldiğini bir cümleden öğrenmedim. Düşüncelerinin her seferinde aynı yetişme hesabına dönmesinden hissettim.

Kafka’nın Gregor’a mesleği üzerine uzun bir nutuk attırmamasına sevindim. Hasta olduğunu bildirmeyi düşünür düşünmez bundan kuşkulanılacağını hesaplaması yetiyor. Kendi rahatsızlığına inanabilmek için bile önce dışarıdan gelecek denetimi tartıyor. Bunu açılıştaki düşünce akışından çıkarıyorum, o kadar. Bütün romanı bu tek anahtarla açmaya kalkarsam kilidi kıracağımdan korkuyorum.

Sesin değiştiği yerde okumam iyice yavaşladı. Gregor sözlerini anlaşılır kılmak için kelimelerinin arasına duraklamalar koyuyor. Odanın dışında onun hakkında konuşuluyor, içeride ise o kendini doğru anlattığını sanıyor. Ben onun zihnine yakın durduğum için, ötekilerin anlayamadığını anlamayı sürdürüyorum. Görünüşü değişti diye ona olan yakınlığım kesilmedi. Sanırım Kafka’nın en ince hesabı da bu.

Kapı Bir Sınırdan Fazlası

Kapı sahnesini ilk okuyuşumda hızlı geçmişim, bu kez durdum. Kapıyı kapalı tutmak Gregor’a bir süre korunma sağlıyor, dışarıdakilerle konuşmasını da zorlaştırıyor. Önce açmak istemiyor. Sonra açabilmek için bedenini zorluyor, anahtarı ağzıyla çevirmeye uğraşıyor. Dışarıdakilere ulaşma isteği yeni bedenini yaralayan bir işe dönüşüyor. O sayfada anladım ki Gregor için derdini anlatmak artık doğru cümleyi bulmakla bitmiyor. Kilit de, odanın düzeni de, bedeninin yapabildikleri de bu konuşmaya karışıyor.

Açık söyleyeyim, bu başlangıca bağlanmamın nedeni bana ne hissetmem gerektiğini söylememesi. Kaygı, acıma ve yer yer gülünç bir telaş aynı sahnede duruyor. Gregor’un uzun hesapları ne bütünüyle saçma ne de bütünüyle işe yarar. Gündelik akılla durumunu kavramaya çalışıyor, oysa bedeni çoktan o gündelik dünyanın dışına taşmış. Okurken birkaç kez güldüm, sonra güldüğüme mahcup oldum.

İnce Bir Kitabın Ağırlığı

Dönüşüm bir öğleden sonrada okunabilecek kadar kısa. Fakat bu kısalık aldatıcı. Kafka okuru bir simgeyle karşılamıyor, bir aile evinin gündelik düzeniyle karşılıyor. Böceğin neyin karşılığı olduğunu çözmeye uğraşan okur, kapının önünde bekleyen faturaları, kiracıları, akşam yemeğini gözden kaçırabiliyor. Kafka’nın ilk baskı için yayıncısına yazdığı mektupta böceğin kapakta çizilmemesini istemesi bu yüzden bana anlamlı geliyor. Kitap göstermediği şeyi okura bırakıyor.

Zorlayıcı bir yanı varsa üçüncü bölümün soğukluğu. Ailenin Gregor’dan kurtuluşunu anlatan son sayfalar ilk okuyuşumda bana neredeyse acımasız gelmişti. Bu kez o soğukluğu kitabın dürüstlüğü olarak okudum. Kafka kimseyi kurtarmıyor, kimseyi de mahkûm etmiyor. Dönüşüm’ü ilk kez okuyacaklara açılış sayfalarında acele etmemelerini öneririm. İkinci kez okuyacaklara ise bu kez Grete’yi izlemelerini. Romanın asıl dönüşümünü yaşayan belki de o.

Kitaptan Tadımlık Bir Bölüm