Adatepe’de Bir Köye Bakmanın Yolu

Adatepe’nin bir fotoğrafını ekranda tek bir duvar kalana kadar büyüttüm. Köyün bütün görüntüsü kayboldu, geriye taşlar kaldı. Kimi iri ve köşeli, kimi avuca sığacak kadar küçük, aralardaki boşluğa sıkıştırılmış. Bir taşı yerine oturtmak için kaç kez kaldırıp indirmek gerekir, bilmiyorum. Bildiğim, bu duvarın kendiliğinden orada durmadığı.

Köye gitmeyi o akşam düşünmeye başladım ve önce okudum. Okudukça güzel görünen bir yerin nasıl korunduğunu merak ettim. Evlerin bugün ayakta kalması için kimler uğraşmıştı? Eski okul hâlâ kullanılıyor muydu? Bir köye kısa süreliğine gelen biri neyi görebilir, neyi hemen anlayamaz? Benim hazırlığım biraz da bu soruların hazırlığı.

Meydandan Sokaklara

Küçükkuyu yakınlarından köye çıkacak bir gezinin merkezine, uzun bir yapılacaklar listesi koymaya gerek yok. Meydanı bulmak, sokakların oradan nereye dağıldığına bakmak, sonra birini seçmek yeter. Fotoğraflar güzel. Yolun ne kadar yorduğunu göstermiyorlar. Basamakların, dönemeçlerin, dizlere binen ağırlığın vereceği bilgi başka olacak. Bu yüzden planımın biraz esnemesini istiyorum. Her aralığı aynı gün görme zorunluluğum yok.

Taş evlere yaklaşınca dikkatim cephede kalmayacak. Pencereler arasındaki mesafe, çatıların birbirine göre yüksekliği, sokakla evin eşiği arasındaki ilişki. Bunları görmek için mimar olmak gerekmiyor. Kendi oturduğum evin penceresini düşünerek de başka bir yapıya dikkatle bakabilirim. Yazın serinlik, kışın ısınma, yokuşta yük taşıma. Bence bir köyün düzenini merak etmeye bu basit ihtiyaçlardan başlamak gerekiyor.

Fotoğrafa bakarak bilinemeyecek şey çok. Bir evin hangi yıl yapıldığını, içinin ne kadar değiştiğini, sahibinin kim olduğunu kapısından anlayamam. Orada bir bilgi levhası bulursam okurum, bulamazsam soruyu açık bırakırım. Her taş yapının etrafına hemen eski bir hayat hikâyesi örmek istemiyorum.

Taş Evin Bugünkü Hayatı

Ayvacık Belediyesi’nin köyü tanıtan sayfası, Adatepe’nin 1989’da sit alanı ilan edildiğini ve evlerin restorasyon geçirdiğini anlatıyor. Bunu okuduktan sonra fotoğraflara yeniden baktım. Bugün eski görünen bir duvar, bakım ve onarım sayesinde ayakta olabilir. Korumanın arkasında malzeme var, işçilik var, para ve hiç bitmeyen bir ilgi var. Bir taşı yerinden çıkarıp temizleyen, harcı yeniden karan, kiremidi tek tek dizen eller. Bir köyün güzel görünmesiyle güzel kalması arasında epey fark var.

Bu emeğin bütün ayrıntılarını öğrenemeyeceğim. Ama restore edilmiş bir evin önünden geçerken onu geçmişten kalmış bir görüntü saymamak elimde. İçi konut olmuş, konaklama yeri olmuş, başka bir işe yaramaya başlamış olabilir. Hangisi olduğunu öğrenmeden konuşmaktansa değişimin kendisini düşünmek yeter. Yeni bir kullanım bir yapıyı yaşatabilir, aynı kullanım çevredeki hayatı da dönüştürebilir. Benim merak ettiğim, eski evle yeni işin birbirine nasıl uyduğu.

Bunları düşününce köye gelen kişinin, yani benim isteklerim de aklıma geliyor. Sessiz, sakin, el değmemiş yerler arıyoruz. Sonra oraya ulaştıracak yol, oturacak masa, kalacak oda istiyoruz. Bu istekte benim de payım olduğunu kabul etmek, manzaraya daha ölçülü yaklaşmamı sağlıyor. Adatepe’yi beğenmek için onu zamanın dışına taşımaya gerek yok. Bugünün ihtiyaçlarının da orada olduğunu bilerek gezmek bana daha dürüst geliyor.

Zeytinliklerle taş evlerin aynı manzarada durması köyü çevresinden ayrı düşünmemi zorlaştırıyor. Ziyaretçinin birkaç saatliğine geçtiği yollarda üretim ve bakım işleri sürüyor. Bir bahçeyi güzel bir arka plan gibi görmektense oradaki emeği merak edebilirim. Hangi ağacın kaç yaşında olduğunu bilmesem de yere basarken, yol açarken, fotoğraf çekerken dikkatli olmak elimde. Bunun için köy hayatını tanıdığımı söylemem gerekmiyor.

Eski Okulun Açtığı Merak

Köyün eski okul binasının sonradan düşünce ve sanat çalışmalarına açılması, Adatepe’yi yalnızca evleriyle anlatmayı zorlaştırıyor. Belediyenin tanıtımında Taşmektep’te felsefe, edebiyat ve sanat alanlarında çalışmalar düzenlendiği yazıyor. Bu bilgi bana gösterişli bir kültür durağından daha ilginç geldi. Küçük bir köyde bir okulun farklı kuşakları bir araya getirecek biçimde yeniden kullanılması, binanın taşından önce o taşı orada tutan ilgiyi düşündürüyor.

Geçmişte etkinlik yapılmış olması, gideceğim gün açık bir program bulacağım anlamına gelmiyor. Güncel duyuruya ayrıca bakmam gerek. Kapısına kadar gidip kapalı bulmam da mümkün. Yine de bir binanın nasıl kullanıldığını bilmek, önünden geçerken insanın bakışını değiştirir. Sınıf olarak yapılmış odalarla bir seminer salonu arasındaki bağ, kendi okul yıllarımı düşünmeme yeter. Sıralara kazınmış adlar, kışın sobaya taşınan odunlar. Ve zincirleme anılar…

Okuma isteği de burada başka bir biçim alabilir. Yanıma köyü anlatan bir kitap almak zorunda değilim. Evde yarım bıraktığım bir deneme kitabı, bir gölgede beklerken okunacak birkaç sayfa verir. Kitabın her cümlesini çevredeki manzarayla eşleştirmeye çalışmadan okumak hoşuma gidiyor. Gezi ile okuma aynı öğleden sonrayı paylaşabilir, aralarında daha büyük bir benzerlik aramaya gerek yok.

Seyir Yerine Varmadan Önce

Köyün çevresinde Zeus Sunağı adıyla bilinen seyir noktası, Adatepe üzerine okuduklarımda sık sık geçiyor. Bu adı duyunca mitolojiyle manzarayı hemen birbirine bağlamak kolay. Ben burada yavaşlamak istiyorum. Bir yerin bugün taşıdığı adın antik bir metindeki yer tarifiyle kesin olarak örtüştüğünden emin değilim. Homeros’a uzanan bir çağrışımı arkeolojik bir kanıt gibi taşımak istemiyorum. Manzarayı sevmek için de böyle bir kesinliğe ihtiyacım yok.

Yürüyüşü o tarafa uzatmak istersem yol ve hava koşullarını gününde öğreneceğim. Dar bir zamana köyü, çevre yürüyüşünü ve kıyıyı birlikte sıkıştırmak cazip görünüyor. Böyle yapınca bir yerde oturmanın payı kayboluyor. Programda bir süreyi boş bırakacağım. Gözden kaçmış bir sokağa dönmek ya da hiç dolaşmadan dinlenmek için.

Eve ne götüreceğim konusunda da kendimi kandırmak istemiyorum. Birkaç saatlik bir ziyaretten köyün bütün geçmişi kalmaz. Daha küçük şeyler kalır: Taşların renk farkı, bir sokağın meydana nasıl bağlandığı, eski okulun yeni fonksiyonu gibi. Ekranda büyüttüğüm duvar hâlâ açık. Sol alt köşede, iki iri taşın arasına sıkıştırılmış yassı bir taş var, yumruk büyüklüğünde. Biri onu oraya, tam o boşluğa, elinde çevire çevire yerleştirmiş.