Fener’den Balat’a, Biraz Yavaş Yürüyerek

Fener ile Balat’ı şimdilik bir ekrandan ve masama açtığım eski bir İstanbul haritasından tanıyorum. Bir akşam arka arkaya fotoğraflara baktım, elli tane, belki daha fazla. Bir yerden sonra hep aynı mor cepheyi, aynı merdivenli yokuşu, aynı boyalı kapıyı gördüğümü fark ettim. Fotoğrafçılar değişiyordu, kadraj değişmiyordu.

O gece haritaya döndüm. Haliç’in kıyısında iki semtin adı yan yana yazılıydı, aralarında birkaç ince çizgi, birkaç yokuş. Renkli evlerin dışında orada ne vardı? Yola çıkmadan önce bu soruya biraz okuyarak, biraz da haritanın üstünde parmağımla yürüyerek cevap aramaya karar verdim. Kıyı, okul, ibadet yerleri ve bütün bunların arasından akan gündelik hayat. Hepsini bir günde öğrenemeyeceğim belli, zaten niyetim de bu değil.

Kıyıdan Başlayınca

Yürüyüşü Haliç kıyısından başlatmayı düşünüyorum, çünkü haritada Fener ile Balat’ı iki ayrı ad olmaktan çıkaran şey su. Fotoğraflarda kıyıyla yamaç arasındaki mesafe hemen göze çarpıyor. Bir yanda bakışı açan kıyı, öbür yanda birbirinin arkasına saklanan, sırt sırta vermiş yapılar. Kıyıda başlayıp sonra içeri dönmek, mahallenin ölçüsünü bedenle anlamanın en kolay yolu gibi geliyor bana. Yokuşun başından uzak bir silüet gibi görünen bir bina, yanına varınca gündelik bir geçidin komşusu oluveriyor. Eski şehir anlatılarında bu yakınlaşmayı çok okudum. Yerinde nasıl duyulacağını henüz bilmiyorum.

Fener’in kırmızı okul binası bu bakımdan iyi bir durak olacak. Görünüşü yüzünden fotoğraflarda kiliseyle karıştırılabilen Fener Rum Lisesi’nin bir okul olduğunu öğrenmek ilk izlenimimi epey değiştirdi. Bence bir mahalle yürüyüşünde okul merak edilmeye değer, çünkü mimarisinin yanında öğrencileri, ders saatlerini, sabah gelip akşam dağılan kalabalığı da düşündürüyor. İçeri girilebileceğini varsaymıyorum. Dışarıdan, karşı kaldırımdan bakmak bile yeter. Her kapı ziyaretçiye açılmak zorunda değil.

Telefondaki haritaya bakmadan dolaşmanın burada pek kolay olmayacağını tahmin ediyorum. Ekran sürekli eldeyse yürüyüş, sokakla harita arasında gidip gelen bir telaşa dönüşüyor. Kısa bir güzergâh seçip kalan zamanı ona ayırmak bana daha rahat görünüyor. Kıyıdan yukarı çıkarken birkaç yapıyı atlamak, her şeyi yetiştirmek için bütün günü aceleye getirmekten daha az üzer beni.

Aynı Yürüyüşte Farklı Geçmişler

Fener ile Balat’ın adları hep birlikte anılıyor, oysa haritada işaretlediğim her yapının ayrı bir hikâyesi var. Rum Ortodoks Patrikhanesi, Ahrida Sinagogu ve kıyıdaki Bulgar Sveti Stefan Kilisesi, bu çevrenin farklı dinî topluluklarla kurduğu bağları hatırlatan duraklar. Adlarını peş peşe saymak kolay. Oralardaki hayatın zaman içinde nasıl değiştiğini kavramak ise kısa bir gezinin taşıyamayacağı kadar ağır bir iş. Yine de bir levhayı dikkatle okuyarak başlanabilir. Bana kalırsa kimlerin hangi dönemde burada yaşadığını merak etmek, evlerin hangi renge boyandığını öğrenmek kadar doğal bir gezi merakı.

Eski İstanbul anlatılarını okurken sık sık aynı güçlüğe takılıyorum. Birbirine birkaç sokak mesafede yaşamış insanların birbirinden çok farklı şehirleri olabiliyor. Aynı kıyıya, aynı yokuşa başka başka pencerelerden bakılmış. Bu yüzden bir semti yalnızca hoş bir geçmiş duygusuyla anlatmak bana eksik geliyor. Bir yapının bugün ayakta durması, çevresindeki bütün ilişkilerin aynı biçimde sürdüğü anlamına gelmiyor. Mahallenin geçirdiği değişimi anlamak için birkaç cepheden fazlasına bakmam gerekecek.

İbadet yerlerinin giriş koşullarını ayrıca öğrenmeyi not ettim. Dışarıdan görülen bir kapıyla ziyarete açık bir iç mekân aynı şey sayılmaz. O gün kapalı bir kapıya rastlamak da yürüyüşü boşa çıkarmaz. Yapının sokaktaki yerine, önünden geçen yola, komşularına bakarak geçirilecek birkaç dakika her zaman var.

Renkli Evlerin Önünde

Balat fotoğraflarında yan yana dizilmiş evlere bakarken göz önce renklere gidiyor. Ardından daha küçük ayrıntılar seçiliyor: Bir pencerenin oranı, üst katların sokağa doğru yaklaşması, kapıya ulaşan iki üç basamak. Böyle bir cepheyi tek başına güzel bir nesne gibi görmek mümkün. Kadrajı biraz genişletince yolun darlığı, evlerin birbirine ne kadar sokulduğu da beliriyor. Orada yürümek, başkalarının yaşadığı bir yere kısa bir süreliğine katılmak demek olacak.

Merdivenli Yokuş’un hep fotoğraf için anılması anlaşılır bir şey. Orada durduğumda tek bir güzel açı bulmak için gereğinden fazla oyalanmamaya çalışacağım. Ben makineyi doğrulturken biri aynı kapıdan çıkmaya, elinde fileyle basamakları inmeye çalışıyor olabilir. Bu küçük mesele, gezi kitaplarında anlatılan büyük kültür karşılaşmalarından çok daha somut. Fotoğraf çekmeden önce bir kez etrafa bakmak, sanırım bütün görgü kuralını özetliyor.

Orhan Veli’nin İstanbul şiirleri burada aklıma gelecek. Şairin bu sokaklarda ne hissettiğini onun yerine doldurmaya hakkım yok. Bana yakın gelen, şehirle kurduğu ilişkide gündelik ayrıntılara ayırdığı yer. Bu dikkat bir geziye de taşınabilir. Koca bir tarih anlatısı kurmadan yolun eğimine, birbirine yaklaşan pencerelere bakmak mümkün. Benim için edebiyatın bir geziye kattığı da bu kadar: Nereye bakacağımı değiştiriyor.

İyi bakılmış bir cepheyle yanında onarım bekleyen ev aynı sokakta yan yana duruyor. Seçtiğim fotoğraflarda da boyalı yüzeylerin yanında kablolar, tabelalar, gündelik kullanımın izleri var. Bunları görüntünün kusuru sayıp kesip atmak istemiyorum. Mahallenin nasıl yaşandığını anlamaya çalışırken onlar da bakılacak şeyler. Yeni açılar aramaya kalkmadan önce sokağın zaten birden çok hâli olduğunu görmek istiyorum.

Dönüşü Biraz Boş Bırakmak

Bu yürüyüşün sonuna bir müze, meşhur bir yemek ya da uzun bir alışveriş eklemek istemiyorum. Balat’tan yeniden kıyıya inmek, gün boyu bakılan yerlerin suyla ilişkisini bir kez daha görmek için yeter. Sabah uzaktan seçilen yapıların dönüşte tanıdık görünmesi, aynı yolu ikinci kez yürümeyi sıkıcı olmaktan çıkaracak. Birkaç saat sonra bazı köşeleri yeniden tanıyabilmek bile insana iyi gelir.

Yanıma küçük bir not kâğıdı alacağım, üstüne bina adlarından çok sorular yazacağım. Okulun çevresi gün içinde nasıl değişiyor? Eski dükkânların işleri nereye taşındı? Ziyaretçilerin en çok durduğu sokakların dışında neler var? Hepsini orada cevaplamak şart değil. Bir gezi bazen eve dönünce okunacak bir yazıyı, raftan indirilecek bir şehir kitabını seçtiriyor.

Şimdilik haritanın üstünde keçeli kalemle çizdiğim kısa bir çizgi var. Kıyıdan başlıyor, okulun önünden kıvrılıp birkaç sokağa giriyor, Balat’ta yeniden suya iniyor. Kapalı kapıları zorlamayan, fotoğrafın dışına da vakit bırakan bir dolaşma. Çizginin bir yerinde kalem durmuş, kâğıtta küçük bir nokta kalmış. Orada, bir evin penceresiyle karşısındaki yokuşun neden o kadar yakın göründüğünü anlamak için bir süre bekleyeceğim.